Belast grondstoffen, niet arbeid.

Een rechtvaardigere, groenere vrije markteconomie, met het accent op immateriële genoegens. Dat wil Eckart Wintzen met Ex'tent, zijn groene investeringsmaatschappij. "Ik voel me net een meeuw die tegen een mammoettanker staat te duwen."

Bosschuur d'Ouwe Kamp, het kantoor van Eckart Wintzen's groene investeringsmaatschappij Ex'tent, ligt verscholen in de bossen van Austerlitz. Een bus stopt er niet en vanaf station Driebergen-Zeist is het minstens een uur lopen. Dat vinden we wat ver en daarom reizen we vanaf het centraal station in Utrecht verder met een Greenwheels-auto. Wintzen heeft jaren geleden veel geld gestoken in dit autodeelbedrijf en dus zal dit vervoermiddel wel op zijn goedkeuring kunnen rekenen.

Maar nadat we hebben plaats genomen aan een grote houten tafel in zijn ruime, met natuurlijke materialen gestoffeerde werkkamer, helpt Wintzen ons al snel uit de droom: "Jullie denken wel dat jullie groen bezig zijn, maar dat is onzin. Van Amsterdam op en neer naar Austerlitz is al snel 125 kilometer. Zelfs zo'n zuinig Greenwheels-autootje verbruikt daarvoor zeker 7 à 8 liter brandstof. Dat is ruim twee keer de hoeveelheid brandstof die je dagelijks tot je beschikking hebt. En dan heb jullie vanmorgen ongetwijfeld al gedoucht en thee gezet."

Onze tegenwerping dat we eerst met de trein naar Utrecht zijn gegaan, maakt geen indruk. "Ha, de trein, dat is een energieslurper! Als die niet goed vol zit, is hij minder efficiënt dan een auto." 

Groen potentieel

Eckart Wintzen heeft uitgesproken ideeën. Als directeur van het automatiseringsbedrijf Bureau voor Systeem Ontwikkeling (BSO) stond hij al bekend om zijn onconventionele manier van ondernemen. Ook verscheen hij vaak gekleed in spijkerbroek en kleurrijk overhemd op belangrijke vergaderingen. Op de parkeerplaats stak zijn Ford Fiësta vreemd af tussen de grote Mercedessen, BMW's en Audi's.

In zijn vorig jaar verschenen boek Eckart's Notes beschrijft Wintzen hoe hij als gesjeesde wiskundestudent in de jaren zeventig via een aantal omzwervingen in de automatiseringswereld terecht kwam. De werkwijze en organisatiecultuur van veel ondernemingen beviel hem echter allerminst. Reden om in ‘76 zijn eigen bedrijf BSO te beginnen. Toen BSO meer dan vijftig werknemers had, splitste Wintzen het bedrijf op in twee autonoom functionerende ‘cellen'. BSO werd een groot succes. Toen Philips BSO in 1996 overnam, had het bedrijf ‘cellen' in 21 landen en werkten er in totaal zo'n tienduizend werknemers.

Met het uit de verkoop van BSO verkregen kapitaal begon Wintzen enkele jaren geleden Ex'tent. Dit bedrijf investeert en adviseert aan bedrijven, instellingen en NGO's die bijdragen aan een rechtvaardiger en minder milieuonvriendelijke economie. Naast Greenwheels heeft Ex'tent onder meer geld gestoken in ijsproducent Ben & Jerry's, gamebouwer Game Entertainment Europe en Eye Network. Dit laatste bedrijf biedt een wereldwijde dienst voor videovergaderingen. Verder brengt een andere dochterbedrijf de Eye Catcher op de markt, een door Wintzen ontwikkelde beeldtelefoon met waarlijk oogcontact, een fenomeen dat de bestaande videoapparatuur niet biedt. Wintzen is namelijk overtuigd van het groene potentieel van informatietechnologie. Ook heeft Ex'tent daarom een multimedia-opleiding in San Fransisco. Instellingen en organisaties als De Kleine Aarde, Earth Policy Institute, World Watch Institute, The Gorilla Organisation en het Museum voor Kinderen worden voorzien van advies en zo nodig financiële middelen.

Omdat Wintzen zich op z'n website presenteert als groene durfkapitalist, ligt de vraag hoe ‘groen' BSO was voor de hand. Want BSO maakte toch, als voorloper, toen al milieujaarrekeningen? Wintzen denkt daar echter heel anders over. "Kreten als ‘wij zijn groen', of ‘wij doen het zo duurzaam mogelijk', daaraan heeft de wereld geen ruk. Niemand is groen. Laat ik voorop stellen dat ik zelf ook inconsequent ben. Ik beweer dan ook niet dat ik groen ben. Ik heb wel ideeën over de richting die we op moeten gaan om ooit in balans te komen met de planeet aarde."

Voordat Wintzen deze ideeën met ons wil delen, wil hij eerst de omvang van het milieuprobleem benadrukken: "Dit is veel groter dan we denken. Het ontbreekt ons aan een gevoel van urgentie. Het is geen vijf voor twaalf, maar kwart over drie. Toch blijven we als gekken brandstof en andere materialen verbruiken. Ondanks alle internationale afspraken wordt dit alleen maar meer. Zeker nu men in China, India en andere zuidelijke landen onze verspillende levenswijze gaat imiteren. We roepen wel dat dit een probleem is, maar doen er niets aan. Tijdens de Klimaatconferentie op Bali liep de gehele wereld te hoop tegen de VS, omdat deze niet mee willen werken aan afspraken over CO2-reductie. Ook milieuminister Cramer. Maar haar regering wil tegelijkertijd 3 procent economische groei per jaar realiseren. Dat kan natuurlijk nooit samengaan. Bovendien is bij een jaarlijkse groei van 3 procent ons bruto nationaal product over vijftig jaar verviervoudigd, en het bruto mondiaal product waarschijnlijk verzesvoudigd. Dat willen we realiseren met, naar huidige maatstaven, 35 procent minder uitstoot van CO2. Een zelfde bruto nationaal product realiseren met een 80 á 90 procent grotere efficiency. Dat kan natuurlijk nooit."

De aarde is dus ten dode opgeschreven?

"Nee de aarde niet. Gaia kan het geen reet schelen. Die steekt een sigaar op en denkt: ‘Als jullie mensen zo nodig alle koolstof in de vorm van kolen en olie willen verbranden, ga je gang. Dan wordt het hier net zo fucking hot als miljoenen jaren geleden. Mij best. Ik klei tegen die tijd wel weer nieuwe olifantjes en andere dieren.' Maar als wij mensen willen overleven, zullen we radicaal anders moeten gaan leven en produceren. We zullen moeten dematerialiseren."

Leg uit?

"Er is meer dan voldoende op aarde om iedereen - ook 9 miljard mensen - zonder problemen van voedsel en een dak boven hun hoofd te voorzien. De mens wil echter meer. Die wil niet alleen brood, maar ook spelen. Het probleem is dat dit spelen, dit verlangen naar luxe en welstand, zich volledig heeft gematerialiseerd. We willen grotere en luxere huizen, in 4-wheel drives rijden, naar Mexico vliegen om naar oude stenen te kijken, een i-pod een mobiel. Daar moeten we vanaf. We moeten naar een minder materiële maatschappij. Ruim honderd jaar geleden werd luxe nog vrijwel geheel door dienstverlening gerealiseerd. Rijke mensen kochten geen dure spullen, maar hadden talloze bedienden die hen koelte toewuifden, heerlijke maaltijden voor hen bereidden, hen masseerden en hun huis en goederen van prachtig houtsnijwerk voorzagen. Uiteraard moeten we daar niet naar terug, maar we kunnen er wel van leren dat welstand en welzijn ook uit diensten, uit immateriële genoegens kan bestaan."

Ex'tent investeert voornamelijk in communicatietechnologie, maar tot nu toe heeft die niet geleid tot een groenere manier van produceren. Internet zou het mogelijk maken dat mensen thuis gingen werken, of op afstand konden vergaderen. Maar er wordt alleen maar meer gereisd. Waarom zou een beeldtelefoon dit wel veranderen?

"Ja hallo, ik ben ook maar een eenling die het verschil probeert te maken. Ik voel me net een meeuw die tegen een mammoettanker staat te duwen. Mensen willen die auto niet uit, daar kan ik ook niks aan doen. Maar voor elke Eye Catcher die ik verkoop, houdt de wereld ongeveer 30 ton CO2 in de knip, omdat het reisgedrag van mensen door de beeldtelefoon verandert.

Waarschijnlijk vinden veel mensen hem nog te duur. Hij kost inclusief ongelimiteerd ‘bellen' zo'n 200 euro per maand. Veel goedkoper dan een auto, maar die betalen we achteloos. De veranderingsgezindheid van mensen is klein. Toch ben ik er van overtuigd dat er vroeg of laat bij iedereen een beeldtelefoon op het bureau staat. Als olie straks duizend dollar per vat kost, komen die beeldtelefoons er echt. Misschien niet van Eckart, maar van Sony of Philips. Dat kan mij niet schelen. Ik probeer alleen een richting aan te geven. Ik ben vroeg, niet te vroeg, maar wel vroeg. Daar zijn mensen als ik voor. Om die gedachte wakker te schudden."

Maar voor de productie van beeldtelefoons is toch ook veel brandstof nodig?

"Absoluut, brandstofloos zullen we nooit worden. We hebben ook wel recht op enige brandstof, dat kan de aarde wel hebben. Het probleem is dat we dit nu met een factor tien te snel verbranden. ICT kan hier tegen helpen."

U bent een groot voorstander van de vrije markteconomie. Kan deze wel groen zijn?

"Jazeker, maar dan moet er wel een geheel ander belastingstelsel komen. Nu wordt vrijwel alle belasting geheven op arbeid, terwijl het gebruik van grondstoffen nauwelijks belast wordt. Een economie die veel grondstoffen gebruikt met zo min mogelijk personeel is daarvan het gevolg. Dit moeten we omdraaien. We moeten belasting op onttrokken waarde invoeren: op het gebruik van grondstoffen, niet op arbeid. (Zie kader, red.) Maar dan wel op alle grondstoffen en niet alleen op producten die CO2-problemen veroorzaken. Want CO2 is niet het enige milieuprobleem.

Ik rij bijvoorbeeld tegenwoordig in een Toyota Prius. Die is 60 procent efficiënter in brandstofverbruik vergeleken met andere middenklasse auto's, en stoot dus relatief veel minder CO2 uit. Dat wordt beloond met een belastingvoordeel. Maar er zit wel een enorm milieuvervuilende accu vol nikkel in. Misschien belandt deze later gewoon op de schroothoop. Maar stel nu dat Toyota zesduizend euro belasting - het bedrag dat je aan brandstof uitspaart - moet betalen voor de batterij. Dan zullen ze hun stinkende best doen om die batterij terug te halen. Daarna mogen ze die grondstoffen namelijk hergebruiken zonder daarover opnieuw belasting te betalen. Dan krijg je een maatschappij waarin het uit bedrijfseconomisch oogpunt verstandig is om alle grondstoffen  ‘cradle-to-cradle' opnieuw te gebruiken."

Hoe groot is de kans dat zo'n belastingherziening er komt?

"Klein, heel klein. Als je zo'n systeem wilt invoeren moet je het minimaal op Europees en liefst op wereldschaal doen. Maar mensen met de grootste invloed hebben het minste belang bij verandering. Regeringen zitten er voor vier, hoogstens acht jaar. Hetzelfde geldt voor directies van grote ondernemingen. Die denken alleen in korte termijnen. Kom ik vaak genoeg in de krant, ben ik populair genoeg, hoe stel ik mijn aandeelhouders niet teleur?"

Dus dan is het streven naar winst, inherent aan de vrije markt, toch een probleem?

Nee, winst op zich is geen probleem. Integendeel. Wil je als ondernemer overleven dan moet je wel winst maken, anders ga je failliet. Dat geldt ook voor Milieudefensie. Het probleem is winstgroei. Aandeelhouders willen dat de winst elk jaar groter wordt. En zij niet alleen. De buschauffeur die elke dag van Lutjebroek naar Tytsjerksteradiel op en neer rijdt wil ook elk jaar meer koopkracht. Terwijl hij hetzelfde werk blijft doen. Het wordt waarschijnlijk alleen maar gemakkelijker. Hij heeft betere werktijden, een betere bus, de weg is beter, maar elk jaar wil hij er ook financieel op vooruit gaan. Hij niet alleen, wij allemaal. Van dat geld gaan we weer dingen kopen. Ook als ze niet noodzakelijk zijn. Zo zitten wij met z'n allen gevangen in een soort rat race om het morgen maar weer beter te hebben dan vandaag en dan de buren.

Maar hoe komen wij tot het besef dat een omslag noodzakelijk is?

"Door een crisis. Ik ben nog van de generatie die, weliswaar niet aan den lijve, maar wel via een heel directe overlevering, de Tweede Wereldoorlog heeft meegemaakt. Dat is zo'n periode waarin al je parameters overboord gegooid worden. Waarin een heel huis voor een brood geboden wordt. Waar je dolgelukkig bent met een aardappel. Dat is nog eens een paradigmashift, dan blijkt alles ineens een heel andere waarde te hebben. Zo'n crisis is de meest waarschijnlijke manier om het roer om te gooien. Daarom ben ik als een kind zo blij met de toenemende olie-schaarste. Wat een feest dat een vat olie tegenwoordig honderd dollar kost! En wat jammer dat het nog geen duizend dollar kost! Want dan gaat het hele circuit anders circuleren, dan moeten we ècht naar alternatieven zoeken.

Verder zou een wereldwijde spirituele ontwikkeling fantastisch zijn! We moeten beseffen dat geen van de gelukkigste momenten van ons leven iets met materiaal te maken hebben: het krijgen van een kind, de eerste zoen met een nieuwe vriend of vriendin, het terugkrijgen van een relatie als deze verbroken is geweest. Veel van mijn gelukkige momenten waren in een ashram (klooster, red.). Als ik bedenk wat ik toen gegeten en gedronken heb: een kopje thee en een bakje rijst. Meer niet. Maar daar zitten wel topmomenten van groot geluk tussen. Een spiritueel ontwikkeld iemand heeft uiteindelijk geen materiaal nodig om gelukkig te zijn."

Is spiritualiteit uw motivatie?

"Spiritualiteit is geen motivator maar een state of mind. Mijn goeroe zei: ‘je kunt de rest van je leven op een rots gaan zitten en mediteren, dan ben je de braafste, liefste en meest verlichte persoon met een invloedssfeer van nul. Of je kan terug je leven in gaan en je invloed daar aanwenden om iets voor elkaar te krijgen dat misschien zinnig is.' Ik heb gekozen voor het laatste." 

Bow

Belasting op arbeid helpt ons niet aan een groenere wereld, volgens Wintzen. Hij bepleit juist belasting op grondstoffen of (aan de aarde) ‘onttrokken waarde' (BOW). Doel is een dienstgerichte vrije markteconomie, waarin het lucratief is om zo min mogelijk (schadelijke) grondstoffen te gebruiken en zoveel mogelijk te recyclen. Invoering verloopt in drie stappen:

Stap 1. Alle bedrijven voeren binnen vijf jaar een ecologische boekhouding in gebaseerd op onttrokken waarde van een product. Die waarde vertegenwoordigt de theoretische kosten van het herstellen van de milieuschade die door het vervaardigen van het product wordt aangericht.

Stap 2. BOW wordt ingevoerd. Aanvankelijk 5 procent, in ongeveer dertig jaar oplopend naar 100 procent. Dan zijn de volledige kosten voor het herstellen van de milieuschade gedekt. Hergebruik van materialen wordt niet belast en is dus financieel aantrekkelijk.

Stap 3. Een steeds groter deel van deze belastingopbrengst wordt gebruikt om de aangerichte schade te herstellen.