Brazilië ondanks Vendex fiasco goed land voor zakendoen

(Van onze correspondent)

Brazilië zal volgens Shell Brasil de komende jaren meer doen denken aan een versnellingsbak dan aan een schildpad. Andere Nederlandse ondernemers zitten op dezelfde lijn, al zijn er die eerst nog een korte recessie voorspellen. Maar als bedrijven in Nederland denken dat Brazilië geen goed land is omdat Vendex er faalde, is dat fout. Zoals het ook fout is als ondernemer blind te varen op Den Haag. Dat is, als het om Brazilië gaat, roomser dan de paus, net als de Nederlandsche Bank. Brazilië was en is een goed land om zaken te doen, en met de onlangs verkozen Fernando Henrique Cardoso als president straks nog meer, zo luidt het in Nederlandse directiekamers. In, Sao Paulo en Rio de Janeiro. Een verslag over de 'de beauty van een reus',

BRASILIA

Juist voor Vendex biedt Brazilië grote mogelijkheden, menen Nederlandse ondernemers die al jaren in het land zitten. Maar Vendex pakte het volgens hen verkeerd aan. Het bemoeide zich nauwelijks met de bedrijven waar het zich in dat land inkocht. En nadat Dreesmanns onervaren jongste zoon Quinten er niet in was geslaagd, kwam er een Braziliaanse directie die alleen zichzelf tientallen miljoenen rijker rekende. 'Je moet natuurlijk wel rekening houden met de cultuur van het land', aldus een van de ondernemers van daarnet: 'Mijn nieuwe grasmaaier was na twee jaar finaal versleten. Toen bleek dat mijn tuinman er voor eigen rekening al die tijd ook een andere serie tuinen mee had gemaaid. Iedere Braziliaan, op elk niveau, is allereerst uit op eigen gewin.'

'Gearbox' en 'Turtlerace', zo heten de twee scenario's aan de hand waarvan Shell Brasil nu naar de toekomst van Brazilië kijkt. Het gearbox-scenario komt uit op een aanhoudende economische groei van 5 tot 8% per jaar, met 10 tot 20% inflatie in de eerste jaren en, later minder dan 10%. In het, turtlerace-scenario moddert de economie een paar jaar door met een groei van iets meer dat l%. Daarna stijgt het tot een procent of vier. De inflatie blijft hoog (gemiddeld 10% per maand).

President-directeur, Willem Goebel van Shell Brasil: 'Zoals zij de toekomst van het land nu zien, zitten we dichter naar de kant van de versnellingsbak, dan naar de andere kant. Het programma van Cardoso ziet er goed uit. Hij wil de motor van de economie weer op gang krijgen, maar ook dringende sociale hervormingen doorvoeren.

Spectaculair noemt Goebel de manier waarop het Braziliaanse 'bedrijfsleven zich al heeft weten aan te passen aan het vier j aar geleden door de vorige president Fernando Collor de Mello geïntroduceerde open-marktbeleid.

Goébel: 'Het machinepark is nog grotendeels verouderd, maar de, industriële productiviteit, stijgt. Tegelijkertijd zie je een enorme versnelling van het kwaliteitsbewustzijn. Zo'n 500 bedrijven hebben- nu ISO-certificatie. Een paar jaar geleden waren het, er amper 50, Steeds meer bedrijven kunnen dus met hun spullen de wereldmarkt op: 'Maar nu al is het Braziliaanse 'handelsoverschot van $ 15 mrd het 'derde, grootste ter wereld, na dat van Japan en Duitsland. Dat is echt ongelooflijk.'

Proef turbine

Brazilianen zelf spreken van een industriële omwenteling die qua effect de uitvinding van de stoommachine in Europa overtreft. Als blijk van het nieuwe elan meldde Brazilië's huidige president Itarnar Franco vorige week trots dat de Verenigde Staten overwegen 500 Tucano-lesvliegtuigen voor straaljagerpiloten, te kopen. Maar de groei van de economie dreigt volgens Goebel te worden afgeremd door een gebrek aan investeringen in de genationaliseerde energiesector. 'Alleen de olie- en gassector vergt per jaar al een investering van minstens $ 5mrd. En valt de groei tegen, dan kom je nog uit op $ 4 mrd. Nu wordt er slechts $ 2,3 mrd per jaar geïnvesteerd, domweg omdat Petrobras (de staatsoliemaatschappij) en de Staat te weinig kasgelden genereren. Dus het is absoluut noodzakelijk dat het privé-kapitaal mag gaan deelnemen in deze activiteit', aldus de Shell-man. Cardoso is tegen de privatisering van Petrobras, maar rept, wel van 'fléxibilisering', mogelijk in de vorm van concessies of joint ventures'.

Goebel: 'Brazilië is qua schaal en groeisnelheid zeer interessant. Dus in dat geval zal het land heel serieus door Shell worden bekeken,' Hij acht het mogelijk dat Shell Brasil dan in de exploratie en winning stapt. Ook raffinage zou kunnen. Shell Brasilmag nu alleen olieproducten distribueren (ook smeermiddelen uit de eigen fabriek bij Rio). Wat niet wegneemt dat het als 'eenvoudige olieverkoop per (2400 , tankstations, omzet $ 3,7 mrd) nu al tot de grootste bedrijven in het land behoort.' Goebel: 'Distributie is onze broodwinning. Met 23% van de markt behoren we bij de grote, drie.' Jaarlijks investeren we zo'n $ 100 mln. om dat te blijven. Met onze 66 vliegveldoperaties zijn we in die sector zelfs nummer één.' Het rendement van Shell Brasil is volgen Stoebel nog niet om over naar huis te schrijven. Maar dat ligt volgens hem aan Billitofi. Door de verkoop van de weinig winstgevende metaalpoot. Van het concern aan het Zuidafrikaanse Genkor zal de balans 'van Shell, Brasil worden gehalveerd. Goebel: 'Onze cijfers zien er daarmee volgend jaar veel beter uit.' Gezien Brazilië's, kleine eigen olie- en gasreserves (resp. 0,4% en 0, 1% .van de wereldvoorraad) acht Goebel het vrijwel, ondenkbaar dat het land ooit voor zijn energievoorziening onafhankelijk zal zijn"

'Shell praat in dit verband met Petrobras over de mogelijke levering van gas uit het Camisea-gasveld in Oost-Peru, Shell tast momenteel in opdracht van de Peruaanse regering voor dit veld de markt af, en zal mogelijk ook als exploitant gaan optreden, De 35.000 ha bos die Shell Brasil bezat,' zijn in augustus voor een paar miljoen dollar verkocht. Deze aannames voor dit energie project (houtvergassing) bleken niet juist. Maar nu neemt het bedrijf voor $ 5 mln deel in een biomassaproefproject van de Verenigde Naties. De beslissing over de bouw van een proefturbine in de staat Bahla valt binnenkort.

Goebel: 'Wordt het een succes, dan is het een hele interessante ontwikkeling. Want we praten over concurrerende schone energie met een groot stuk werkgelegenheid. In Brazilië maar ook elders in de wereld is er dan plaats voor vele van die fabrieken.'

Hogedrukpan

De directie van Philips Brasil huurt in Sao Paulo een paar kantooretages. Het gloednieuwe hoofdkantoor van, 30.000 m2 is verhuurd aan een ander bedrijf. Een teken dat de wereldwijde sanering binnen het concern ook in Brazilië hard toesloeg. Van de 25,000 werknemers zijn er nog 10.000 over.

Algemeen directeur Frans Sluiter: 'Philips is hier net als de rest van de bedrijven gegroeid in een hele beschermde omgeving. De productiviteit per werknemer was laag. Door de reorganisatie ligt die nu vier keer hoger dan in 1987.' Philips Brasil is een voorbeeld van hoe het mis gaat in de hele industrie. Bij Autolatina, de Braziliaanse joint venture tussen Ford en Volkswagen die in 1995 wordt ontbonden, maakten in 1989 55.000 werknemers 41.000 auto's per maand. Nu rollen er met 8000 werknemers minder 9000 auto's meer van de band. Maar de toegenomen productiviteit kan de vraag in het land nauwelijks bijbenen. Met - de Real, de nieuwe sterke munt, voelen de Brazilianen zich opeens rijk. Ze kochten dit jaar al 4,5 mln televisies en 2,5 mln ijskasten, en in 1995 zullen dat er volgens ramingen respectievelijk zes en drie mln zijn.

zijn ook hier druk bezig dat als concept voor de markt te ontwikkelen. We zoeken nu een samenwerkingsverband met twee lokale kabeltelevisiebedrijven. Wij zitten in de 'terminals, zij in de software en transmissie'. Philips Brasil werkt hiervoor ook samen met Origin, de verzelfstandigde afdeling informatiesystemen. Philips heeft in Brazilië in tegenstelling tot elders een meerderheidsbelang in Origin, omdat het in dat land behalve software ook communicatiehardware in het nieuwe bedrijf heeft gestopt. Sluiter: 'Origin groeit hier heel hard. Vier jaar terug was de omzet $ 10 mln. Nu is dat $ 70 mln' met een marktaandeel van 14%,

Overtollig vet

Akzo Nobel profiteert als producent in Brazilië van onder meer autolak, kraakkatalysatoren (voor de raffinaderijen van Petrobras), industriële garens en geneesmiddelen direct mee van de consumptiehausse. Algemeen directeur in Brazilië John Florax: 'Onze bijdrage aan de concernwinst is dit jaar groter dan onze bijdrage aan de totale omzet.' Maar echt veranderd vindt Florax Brazilië nog niet; 'Vergeleken met drie jaar geleden gaat het goed, maar kijk je verder terug, dan is de achterstand nauwelijks weggewerkt.' Bij voldoende politieke steun acht, Florax de kans van slagen van het economische stabiliseringsplan van Cardoso groot. Maar net als Sluiter acht hij een korte recessie onvermijdelijk, Florax: 'Wij gaan als bedrijf, nog niet uit van een langdurige boom-periode. Daarvoor moet eerst de door de crisis zwaar getroffen middenklasse zich hebben hersteld.'

Veel nieuwe investeringen vinden er volgens hem ook nog niet plaats in de industrie. De bedragen die bedrijven noemen, betreffen volgens hem meestal vervangingsinvesteringen. Florax: 'Tot nu toe, is er vooral overtollig vet weggesneden.' Ook zijn er dit jaar a1 17% auto's meer verkocht dan vorig jaar. Op de in oktober in Sao Paulo gehouden autosalon keken 750.000 bezoekers de ogen uit naar vooral de vele importmodellen. Daarvan rijden er nu 200.000 in het land rond, maar volgend jaar naar verwachting al 600.000. Maar de regering trapte in oktober op de rem uit vrees voor het oververhit raken van de economie, De kredietverlening werd drastisch aan banden gelegd, wat toch op een ouderwetse shockmaatregel leek.

Sluiter: 'Je had een vraag van 100, maar in die hele acceleratie ging dat opeens naar 150. Dat is nu weer tot normale proporties teruggebracht. Maar over een paar maanden zal de regering weer iets nieuws moeten bedenken. Nu zit die boven op de deksel van een hogedrukpan, waaronder ze het gas niet kan uitdraaien' Waar het om gaat, is dat er snel structurele maatregelen komen om de inflatie in te dammen.' Sluiter acht in dat licht een korte recessie onvermijdelijk. 'Ik heb nog nooit gezien dat een overheid begon met serieus de inflatie aan te pakken zonder dat er een recessie op volgde.

Ondertussen planeert Philips mee op de koopgolf, Sluiter: 'Wij groeien dit jaar 35% in volume, De omzet stijgt voor het eerst bonven de $ 1 mrd (1993 $ 820 ml) En de winst? Afhoudend: 'Heel behoorlijk, ietsje meer dan vorig jaar, Ook Unilever en retailers als, de Makro (25 filialen, omzet ruim $ 1 mrd, en met plannen voor nog eens 25 filialen) en C&A (46 filialen) wrijven zich nu in de, handen. En Shell profiteert van de sterk gestegen benzineconsumptie. Wel klaagt ook Goebel over de hoge rente omdat de Brazilianen ook in het geval van benzine liever krediet krijgen dan korting.

Doordat heel Philips Brazilië volgens Sluiter nu de kwaliteitsnorm ISO-9000 haalt, begint het bedrijf ook te exporteren. De productie van de beeldbuisfabriek bij Sao Paulo wordt daartoe nu van 3,8 mln buizen opgevoerd tot 5 min stuks. Daarvoor wordt dit jaar $ 70 mln in de fabriek geïnvesteerd.

Sluiter: Dat is de 'beauty' van dit land. Al bereikt de groei nog niet de onderste lagen van de bevolking, toch praat je met een middenklasse van 15 mln gezinnen over een 'econorny of scale.' .En doordat je nu kwaliteitsproducten kunt maken omdat de invoer van wat je daarvoor nodig hebt vrij is kun, je nu ook de wereldmarkt op. We exporteren dit jaar voor $ 125 mln (1993 $ 100 mln).'

'Sluiter: 'Maar de grote groei moet straks komen uit' nieuwe

Binnen het eigen bedrijf zijn er bij Polyenka (polyester textielgarens) en Cobafj (industriële garens) wel grote uitbreidingsinvesteringen onderweg of onlangs gedaan. De bescherming van patenten laat volgens Florax ook nog te wensen over. Van nieuwe geneesmiddelen van farmaceutica-dochter Organon verschijnen er binnen een paar jaar goedkopere namaaksels op de markt..

Als voorzitter van de Nederlands-Braziliaanse Kamer, van Koophandel in Sao Paulo vindt Florax wel dat ons land te somber aankijkt tegen Brazilië. Florax: 'Natuurlijk Is er een hoop ellende, maar dit land- is eigenlijk een continent. Als je alle achtergebleven gebieden van Europa bij elkaar veegt, is daar ook van alles mis. Maar een stad als Sao Paulo blijft voor de vele landendelegaties die er komen, een eye opener.'

Vooral 'de Britten nemen het voortouw. Al acht, Britse ministers en ook Margaret Thatcher streken dit jaar in Sao Paulo neer. De Nederlandse ambassade in Brasilia.dringt aan op ook een regeringsmissie vanuit ons land, maar Den Haag geeft tot nu toe geen sjoege.

Florax: 'De Nederlandse overheid heeft, zich kennelijk te veel laten misleiden door, de hyperinflatie. Maar ook, een kleiner Nederlands bedrijf met een goed product en een goede Braziliaanse, partner, en die is te vinden, kan hier de komende jaren naar mijn mening heel, goed zakendoen. Volgens secretaris Hans Mulder, van de kamer maakt ook het conservatieve dekkingsbeleid van de Nederlandse Credietverzekerings Maatschappij ('dat van de Duitse verzekeraar Hermes is veel soepeler') dat er bij middelgrote bedrijven in ons land weinig spontane belangstelling bestaat voor Brazilië. Mulder: 'De NCM weet kennelijk niet dat het betalingsgedrag van particuliere bedrijven hier heel goed is.'

En een Nederlandse bankier in Sao Paulo noemt de 'Nederlandsche Bank roomser dan de paus door voor leningen aan bedrijven in Brazilië van: Nederlandse kredietverschaffers in Brazilië (ABN Amro, ING, Rabo) hoge voorzieningen te blijven eisen: 'Dat, benadeelt ons, want de Amerikaanse, Duitse, Engelse en Franse centrale banken zijn ondertussen veel minder streng.' '

KPMG-vennoot Hillebrand van de Veen in Sao Paulo denkt dat het wegblijven van Nederlandse bedrijven ook te maken heeft met het feit, dat er een oceaan tussen ligt': 'In Oost-Europa en Rusland is het zakelijke klimaat nog lang zo gunstig als hier. Toch, kijken ondernemers veel meer die kant op. Soms vraag ik me al of Nederlanders bang zijn geworden 'de zee over te steken.'

P. Hazebroek