BSO zoekt voor ons naar nieuwe waarden

"Als ik bang ben. Dan val ik terug op structuren", zegt actrice Adelheid Roosen. Onbevreesd sloot zij het Me(n)tamorphose-congres af dat president Eckart Wintzen in de Rotterdamse Schiecentrale de relaties van zijn BSO/Origin cadeau deed. In een hartstochtelijk rode operajurk, vrouw in de mooiste zin van het woord, riep zij de ruim duizend aanwezige industriëlen op vrouwelijk inzicht en emoties toe te laten in hun machtige, gevestigde mannenorde. Dat was niet de enige aanval op het heersende stelsel die Wintzen deed. In het als ruig straattheater georganiseerde zakencongres bracht hij Internet-expert Joichi Ito in stelling: "Oorlog en terrorisme worden veroorzaakt door hiërarchische systemen, zegt lto in een anarcho-liberaal pleidooi.

De snelle opkomst van de informatie-economie gooit maatschappelijke structuren omver. Wanhopig zoeken managers naar nieuwe organisatievormen die hen in staat stellen te blijven winnen zonder de macht over het stuur te verliezen. Dat gaat niet meer. De door Wintzen naar Infolutie95 gehaalde Visacard-oprichter Dee W. Hock bepleit coöperatief geordende chaos.

Aboriginal-vrouw Alfreda Glynn toont aan hoe feilloos het netwerk van deze stam zonder leiders werkt. Tegelijkertijd riep management-goeroe Peter Drucker elders in Nederland op bedrijven rond kennisbanken te organiseren. Ook kwam professor Richard Nolan van de Harvard Business School naar Nederland. Hij pleit sinds jaar en dag voor vernietiging van de functionele hiërarchie en invoering van de netwerkorganisatie. De protagonisten van de nieuwe tijd die wordt uitgelokt door globale elektronische netwerken, produceren een enorm verbaal geweld om de val van de heersende structuren in de informatie-eeuw in te luiden. Praktijkvoorbeelden ontvouwen zich voor onze ogen. In Amsterdam en Rotterdam kreunen gemeentebesturen onder het oordeel van het volk over stadsprovincies. Een Shell-topman buigt voor de volkswoede die uitbarst tegen het dumpen van het olieplatform Brent Spar in de Atlantische Oceaan. Hij wordt gedwongen het milieuaspect economisch te verrekenen.

door Adriaan Meij

Het verschil tussen de traditionele en hiërarchisch georganiseerde agrarische-, industriële- en diensteneconomie enerzijds en de in netwerken georganiseerde informatie-economie anderzijds is zo pregnant dat het begrip economie beter vervangen kan worden door het begrip infonomie. De huishouding van de dingen en diensten overheerst niet langer, maar de organisatie van de informatie. Joichi lto denkt dat de balans tussen fysieke zaken en informatiezaken, tussen dingen en bits, ongeveer op 50150 zal uitkomen. Automatisering versmelt met de telecommunicatie. Daaruit ontstaan wereldomspannende communicatie-infrastructuren. De gebruikers daarvan hebben geen locatie nodig. Dat ondermijnt de natiestaat. De ridders van de transportbanden kunnen door overheden, de fiscus, justitie, niet meer gelokaliseerd worden.

Het verschil tussen het economisch- en het infonomisch tijdperk zit niet in de wereldwijde infonnatietransportbanden of telecommunicatie-infrasturcturen zelf.

Het gaat ook niet om de zakelijk, neutrale opslag en beweging van de data. De overgevoelige en onvoorspelbare interactie treedt op bij informatie als tekenverzameling met een betekenis, een meerwaarde, een machtsinhoud die gebruikt, verbruikt en misbruikt kan worden. "Kennis is macht", wordt daar concreet.

Wisselwerking

Internet-evangelist Joichi lto, president van softwarebedrijf Eccosys en het Japans-Amerikaanse mediabedrijf Transoceanic Ventures zegt: "Informatie is vergelijkbaar met een dienst, maar heeft een totaal andere dynamiek. Gegevens zijn geen informatie. Informatie is een relatie tussen twee mensen die voor een ander niet waardevol hoeft te zijn. Veel informatie wint waarde doordat mensen elkaar kennen. Informeren is een werkwoord, geen zelfstandig naamwoord. Het is een relatie die op de context is gebaseerd en niet op de fysieke inhoud. De oude waardemodellen kun je niet meenemen in de informatie-eeuw. Japanse banken lenen alleen met grond of vastgoed als onderpand. Zij kunnen intellectualiteit niet waarderen". Er zelfbewust aan toevoegend: "U kent mij nu, daardoor gaat mijn waarde omhoog." Informeren in een directe wisselwerking tussen mensen is in economische zin nog onontgonnen gebied. Informatie kun je niet vasthouden, zoals goederen. Het verstrijkt evenmin in de tijd, zoals een dienst. De 'tijd-maal-tarief-formule kun je er niet op toepassen. Informatie lijkt op geld, maar is minder deelbaar dan geld. Met goederen, diensten en geld kunnen economen omgaan. In een hiërarchisch economisch stelsel kunnen zij ook prognoses berekenen. Dat deed professor Bomhoff onlangs nog over het rendement van de Betuwelijn die echter wel in de informatie-eeuw zijn diensten moet bewijzen. Informeren stelt economen als economische entiteit nog voor raadsels. Bijvoorbeeld ten aanzien van productiviteit of marketingkosten. Misschien is in de Verenigde Staten de werkloosheid wel lager dan in de Europese Unie omdat daar het niveau van innoverende kennis hoger is en niet omdat daar de arbéidsmarkt zoveel flexibeler is. De beste economen onderzoeken het, maar zij weten het niet.

Paradigma's

Chaotische netwerken openen, meer dan gevestigde hiërarchieën, kansen voor nieuwkomers om macht te verwerven. Dat is op zichzelf al een reden om te beweren dat de informatietechnologie niet te verenigen valt met de heersende paradigma's. Joichi Ito, maar ook Hoek, Nolan, Eckart Wintzen en al die andere voorvechters die ruim baan bepleiten voor een genetwerkt bedrijfsleven beklimmen daarmee politieke stellingen. De Belgische regisseur Dirk Tanghe zette BSO/Origins' relatiecongres in de elektriciteitscentrale Schie - die Rotterdam in de jaren dertig van elektriciteit voorzag - in de vooroorlogse grauwheid waaruit het fascisme is geboren. Was het een waarschuwing voor wat ons te wachten staat wanneer wijl zoals Adelheid Roosen, soms angstig terugvallen op oude structuren? Of een visioen van wat ons te wachten staat wanneer de wereld ten prooi valt aan Internet's chaos en anarchie? Concerns gebruiken de wereld als speelterrein, waar staten en regeringen al het nakijken hebben. De aan het creatieve kapitalisme ontsproten informatie-economie bevordert het ontstaan van allianties, samenwerking, netwerken en globaal burgerschap. Dat is de mooie kant van de medaille. De donkere zijde is de concentratie van macht. Daarbij ontbreekt democratische controle. Er is geen wereldregering. Naties of lokale gemeenschappen kunnen globaal opererende machten niet controleren. De unieke, kortstondige westerse combinatie van een vrije markteconomie onder geordende democratische controle staat op het spel. Automatiseerders vinden prachtige oplossingen. Die leveren een bijdrage aan de evolutie van de wereld. Dat is de mooie kant. Zij maken ook informatiesystemen voor toepassingen welke strijdig zijn met fundamentele ethiek en verwerpelijke doelen dienen. Toepassingen die dictators in het zadel houden, die mensen onderdrukken en terreur uitoefenen. Toepassingen die zoveel informatie over personen vastleggen in een databank of op een chipcard dat de persoonlijke levenssfeer wordt aangetast. De Registratiekamer vindt dat het Air Miles-bedrijf

Loyalty Management Nederland de wet persoonsregistratie overtreedt. Air Miles is bij uitstek een infonomie-produkt waarmee inmiddels al 2,8 miljoen Nederlanders de milieuvervuiling verder bevorderen. Concernbrede, wereldwijd geïnstalleerde planningssystemen voor hulpbronnen van een bedrijf kunnen regionale en lokale ethische-, politieke-, maatschappelijke- en economische verworvenheden ontregelen. Hyundai start in het Limburgse Oirsbeek een assemblage-bedrijf, maar breekt in Zuid-Korea een staking op een manier die de internationale metaalwerkersfederatie (IMF) vierkant afwijst. Een bedrijf georganiseerd als een IT-enabled Network kan volgens Richard Nolan dezelfde omzet met de helft van de medewerkers realiseren. Over de overbodig geworden andere helft zwijgt hij. In Nederland zijn automatiseringsbedrijven niet gemakkelijk toegankelijk voor vakbonden. Maar individuen, zelfs ondernemingsraden, zijn niet toegerust het maatschappelijke belang te dienen.

kihsekjh

Joichi Ito: "Ik denk dat een institutie niet langer gebaseerd kan worden op rechten en eigendom. Het gaat om de vraag of er al dan niet waarde wordt toegevoegd. Op Internet zijn interconnectiepunten waar je je aan kunt aansluiten. Deze worden bestuurd door ad hoc-groepen. Deze groepen zijn niet van de overheid. Zij beslissen over routering van de informatiepakketten. Zij hebben de macht in een erg dynamische omgeving. Als iemand te machtig wordt, dan wordt hij gesloten of weggenivelleerd omdat gebruikers eromheen gaan. Het lijkt op de Romeinse senaat. Het is een niet-nationale en goed werkende anarchie waarbij eigenlijk niemand de macht heeft.

De Amerikaanse regering probeerde de macht van deze ad hoc-commissies te breken en over te dragen aan de telefoonmaatschappijen. Zij gaf de regionale Bell telefoonmaatschappijen netwerk toegang punten, zogeheten NAP's. De regering adviseerde gebruikers van Internet tot deze NAP's toe te treden en andere interconnectiepunten te verlaten. Niemand deed dat- Men vertrouwde de telefoonmaatschappijen niet , wist dat die de technologie zouden afremmen. Het NAP-programma mislukte. Internet is een echt paradijs van de vrije libertaire markt." Hoewel Internet, het World Wide Web, CompuServe, Unisource/Worldsource en andere elektronische- en netwerken een immense invloed uitoefenen op de wereldeconomie en de rol van de natiestaat laat lto zich moeizaam uit zijn besloten Internet-wereldje naar het echte toneel van de wereldpolitiek trekken.

Ito: "Oorlog en terrorisme worden veroorzaakt door de hiërarchische systemen. De bomexplosie in het regeringsgebouw in Oklahoma City is een terroristische daad met grote consequenties geworden. Dat komt doordat een kleine groep een zeer grote organisatie zoals de Amerikaanse regering kan aanvallen door een gebouw te bombarderen. Als je dat risico distribueert zodat iedere lokale gemeenschap voor zichzelf zorgt en onderling een netwerk vormt, dan kunnen kleine groepen grote organisaties geen schade meer toebrengen. Die bestaan dan niet meer. Een hiërarchie is goed wanneer die het feitelijke toezicht en de controle kan uitoefenen, zoals in lokale gemeenschappen. Fellow traveler Wintzen op de eenzame zoektocht naar de 'right mind' vindt dat de turbulentie van deze tijd een snellere vorm van organisatie afdwingt. Een organisatie van menselijke netwerken, ondersteund door elektronische netwerken. Als onderliggende krachten ervaart hij het beschikbaar komen van meer brandstof en sterkere motoren, de ontvouwing van globale communicatie zoals via Internet, de opkomst van nieuwe modetrends zoals teleleren en de individualisering.

"Fabrikanten zoeken de wereldmarkt omdat de opeenstapeling van technologie steeds hogere initiële kosten met zich meebrengt. Ook de researchkosten zijn hoog, niet alleen voor complexe instrumenten, maar ook voor ijsjes of aftershave. Deze kosten kunnen alleen gedragen worden bij een mondiale afzet. Dat schept de vraag naar communicatienetwerken. Het fenomeen hoofdkantoor verliest aan betekenis. Er ontstaat een nieuw weefsels van intermenselijke contacten en dat roept een grote behoefte op aan breedbandige communicatie infrastructuren welke grote hoeveelheden informatie snel en tegelijkertijd kunnen transporteren", zegt Wintzen.

Democratische krachten

Met die beschrijving van wat gebeurt begint de politiek-maatschappelijke discussie nu pas. Ontdaan van alle straattheater is de hoofddoelstelling voor globalisering winststreven, behoud en uitbreiding van bezit en macht. Ex-president Pierre Vinken van het communicatieconcern Elsevier Reed maakte de kern, het winststreven, dus niet de omzetvergroting, nog eens expliciet duidelijk bij zijn recente afscheid. Omzetvergroting versterkt het marktaandeel en dus de macht, winststreven versterkt het rendement en dus het onderliggende bezit. Al het andere buigt daarheen. Economische macht zoekt geen schoon milieu of evenwichtige sociale verhoudingen waarbij alle mensen kansen krijgen. Democratische krachten - de mens als kiezer - moeten dat afdwingen.

Bedrijven als Coca Cola, Philips en IBM gebruiken de informatiesystemen waar het hen ten behoeve van de winstoptimalisatie het beste uitkomt.

Vakbonden en regeringen kunnen daartegen geen tegenmacht vormen, laat staan gedistribueerde lokale gemeenschappen. Dat betekent dat gebruikers van globale communicatiesystemen zoals Internet de chaos gebruiken om een vorm van nieuw feodalisme en imperialisme te scheppen. De winst reist naar de macht die niet met de verantwoordelijkheid mee wordt gedecentraliseerd.

Ito: Ik zou het daarmee niet eens zijn. Mensen zien dat gebeuren. Het gaat zoals bij de senatoren in Rome. Als die te machtig werden, werden zij vermoord. Het Microsoft-concern zou nooit ontstaan zijn als Internet er al was geweest. Iedereen ziet de concurrerende Powerchip van IBM en calculeert het evenwicht in. Men realiseert zich dat er diversiteit nodig is." Als Internet zich niet met de wereld bemoeit, loopt het vast. De invloed van Internet en globale communicatie op de wereld is enorm. Ito: "Daar ben ik het mee eens. Het probleem is dat mensen op Internet feitelijk computermensen zijn. Het ontwikkelt zich zeer snel. Daarom moeten politici, artiesten en journalisten zich met het netwerk bemoeien. Internet is nog een kind. Het verliest heel snel controle over zichzelf. De genetica van Internet, waarbij er eigenlijk niemand controle over kans krijgen, zijn erg goed.

Fradeur

Nu wordt er oorlog gevoerd over het systeem en de structuur van Internet. Krijgt de overheid wel of geen controle. Ik geloof dat er geen wereldregering is die machtig genoeg is om het hele globale Internet te controleren." Kent Ito genetwerkte samenlevingsvormen in de historie die sociaal verantwoord functioneerden? Ito: "Dat is erg kwetsbaar. Misschien de aboriginals. Als er een fraudeur is, valt hij uit het netwerk. Op Internet is een heel krachtige communicatie met een sterk feedback-systeem. Als je de communicatie niet toelaat, krijg je machtsfactoren, zoals Microsoft. Als het netwerksysteem compleet is kan de macht niet accumuleren. Ik zoek het bij de Aboriginals en bij drie culturen in Japan. Voordat die culturen het eigendomsbegrip kenden, hadden zij. een interessante dynamiek. Zij konden niet van elkaar stelen. Zij wonnen niet door elkaar te veroveren, want niemand had goud of geld. Zij voegden waarde toe door te leren, te communiceren en samen te werken in dynamische netwerken."

Dit liberale, anarchistische Internet - zonder macht en toezicht - lijkt op wat de Schepper voor ogen stond. Een gelijkwaardige, concurrerende samenleving zonder onderdrukking en met de hoogst denkbare ethische en esthetische normen en waarden.

Ito: Ik denk dat er een korte periode in de geschiedenis is waarin graan, geld en macht te beschermen eigendom werd. Dat is erg onnatuurlijk. Ik voel me senang over de richting waarin wij gaan. We gaan terug naar dingen en een tijd die er veel meer uitziet als hoe de natuur in werkelijkheid was." Zoals Aboriginals, zigeuners en Indianen leven? lto: "Dat zijn de modellen die we zouden moeten gebruiken in de informatie-industrie".

Het is alsof Proudhon, Bakoenin, Frederick van Eeden en Roel van Duijn tegelijkertijd onder het stof vandaan worden gehaald. Geliefde dromers, luizen in de pels van de materiële macht die hen en de Aboriginals, zigeuners en indianen onder de voet liep. Intussen klopt Adelheid Roosen steeds indringender aan de deur om met inzicht en emotie de machtige mannenorde open te breken.