DE CLUB VAN SCHIERMONNIKOOG WIL NEDERLAND LATEN BRUISEN

Eerst stap 0,1

FRANK VAN EMPEL

Nee, voorlopig wil de 'Club van Schier'geen partij zijn. Eerder een levend organisme dat baanbrekende ideeën afvuurt op een verlamde samenleving. Een journalist van NRC Handelsblad riep een ondernemend gezelschap bijeen dat zich ernstig zorgen maakt over de afhakende kiezer. 'Zijn wij de enige vijftien gekken?'

Een jaar lang hebben ze tamelijk vrijblijvend gefilosofeerd over de vernieuwing van de maatschappij, maar op 29 juni om half tien 's avonds verliest de Club van Schiermonnikoog zijn onschuld. Terwijl Eckart Wintzen, topman van het op een na grootste softwarehouse van Nederland, in de keuken de afwas doet neemt het gesprek een onverwachte wending. Begrippen die een jaar lang taboe waren, rollen nu als rijpe appels over de tafel: seed capital, invulling van de cashflow, marketing van de Duinrede. Gemengde gevoelens maken zich van de aanwezige clubleden meester. De betovering van het spannende jongensboek wordt verbroken.

Als de dub verder gaat, moeten serieuze stappen worden ondernomen. Sommigen ervaren die overgang van droom naar daad als een verlies, anderen raken er opgewonden door. Jaap Mulders, oprichter van koeriersbedrijf City Courier, omschrijft het gevoel als volgt: 'je weet dat je gaat vrijen, alleen weet je nog niet waar, wanneer en met wie.' Is dit de aanzet tot een nieuwe politieke partij? Tenslotte ontstond D66 meer dan een kwart eeuw geleden ook uit hetzelfde romantische gevoel dat de maatschappij vernieuwing behoeft. Er is nog een parallel: net als 26 jaar geleden is het nu ook een journalist van NRC Handelsblad die aan de basis van een nieuwe politieke beweging staat.

De Club van Schiermonnikoog kwam voor het eerst in het nieuws op zaterdag 14 september 1991, toen Eckart Wintzen op spectaculaire wijze verslag deed van een brainstorm-meeting op het waddeneiland in Hollands Dagboek van NRC Handelsblad. De druk bezette zakenman kon niet op tijd zijn voor de veerboot en liet zich daarom door een helikopter naar het eiland transporteren. 'Ik arriveer bijna op tijd bij het 15-koppige gezelschap van zeer verschillende pluimage,' doet Wintzen verslag van zijn avontuur. 'We discussiëren over het vastlopen van het maatschappelijk/politiek bestel en de gevaarlijke dominantie van de mens in het ecologische evenwicht. Mijn oorspronkelijke reserves verdwijnen met de minuut.'

Behalve Wintzen is nog een aantal geslaagde Nederlanders aanwezig. De initiatiefnemer was er vanzelfsprekend ook: Jurriaan Kamp, chef-econornieredactie bij NRC Handelsblad. Na drie plenaire sessies en een tiental werkvergaderingen heeft de Club nu een beginselverklaring opgesteld, op kringlooppapier: de Duinrede. Rode draad daarin is de zorg voor de groeiende kloof tussen beroepspolitici en burgerij. 'Het logge collectief drukt als een zware last op de maatschappij,' schrijft de Club van Schiermonnikoog, 'voor individueel initiatief en zelfverwezenlijking is nauwelijks plaats.' Met termen als vervreemding, vrijheid om te kiezen, de zin van het bestaan en de groeiende behoefte aan spiritualiteit wordt een sfeer van romantisch idealisme gecreëerd die aan de jaren zestig doet denken. Zonder enig verhoor velden de Volkskrant en De Groene Amsterdammer het doodvonnis.

Zo makkelijk kan de Club van Schiermonnikoog echter niet worden bijgezet in een massagraf voor op hol geslagen idealisten. De Club staat niet op zichzelf, maar sluit naadloos aan bij een omvattender trend. Overal ter wereld haken burgers af en neemt de kritiek op het maatschappelijke systeem toe. 'Waar blijft de politieke wil van het volk,' schreeuwt de kop boven het interview met de Duitse president Richard von Weiszäcker dat het weekblad Die Zeit op 19 juni afdrukte. Volgens de president heeft de samenleving op dit moment een geweldige behoefte aan oriëntatie. Het gaat volgens de president om diepzinnige vragen, zoals de waarde en de zin van het leven. Hij bekritiseert de overheersende invloed van de politieke partijen.

Het Italiaanse politieke establishment werd gekweld door soortgelijke kritiek van de aftredende president Francesco Cossiga. In de Verenigde Staten haakt een Clint Eastwood-achtige politicus, Ross Perot, naar de macht. Het Franse volk keert de traditionele politieke partijen de rug toe. Dichter bij huis vergeleek voormalig banketbakker, staatssecretaris en kamerlid Jan Schaefer de Nederlandse politiek met 'een mastodont die vast zit in de modder' en richtte op 17 februari 1992 het Democratisch Offensief op, dat burgers meer rechtstreekse invloed wil geven op de politieke besluitvorming. 'De kiezers hebben hun vertrouwen in de partijen verloren,' schreef Schaefer op de Open-Forumpagina van de Volkskrant. Rond André van der Louw ontstond een maand later een andere beweging: Sociaal-democratisch Vernieuwingsplatform.

NIET-POLITICI

De Club van Schiermonnikoog is niet meer dan een golf in deze branding. Maar wel een betekenende, omdat de deelnemers geen beroepspolitici en dus onverdacht zijn. 'Als een politicus met een nieuw plan komt,' zegt initiatiefnemer Jurriaan Kamp, 'dan loopt hij de kans dat de burgers het beschouwen als oude wijn in nieuwe zakken. Hier hebben we te maken met niet-politici, die zich als burgers zorgen maken over het bestuur van hun land.'

'Het systeem werkt niet meer,' verwoordt Kamp zijn zorg. 'Een bedrijf kan het zich niet veroorloven als vijftig procent van zijn klanten niet meer komt opdagen. Dan gaat het fout. Als vijftig procent van de kiezers het laat afweten kunnen de gekozen politici ongestraft doorgaan. 'Zo erg is het in Nederland nog niet, geeft hij meteen toe. Maar ook hij ziet steeds meer mensen afhaken. 'Als burger heb je niet het gevoel datje iets te maken hebt met wat zich in Den Haag en Brussel afspeelt. je betaalt keurig je belastingen en je sociale premies, maar je hebt niet het idee dat er een relatie is met iets datje daarvoor terugkrijgt. De relatie tussen burger en collectief is zoek.'

Kamp geeft een voorbeeld: 'In Den Haag waren alle politici verontwaardigd toen mariniers een aanval wilden doen op junks bij het Rotterdamse Centraal Station. Maar de mensen die elke dag op het Centraal Station van Rotterdam rondlopen dachten: zie je wel, die politici begrijpen het niet.'

'Het huidige maatschappelijke systeem gaat ervan uit dat alles van bovenaf moet worden bestuurd,' zegt Eckart Wintzen. 'Als er ergens iets moet gebeuren moet daarover aan de top worden beslist. Het duurt enorm lang voordat een besluit is genomen en nog veel langer voordat het in het veld is uitgevoerd. In het bedrijfsleven worden overal managementlagen uit de organisatie weggesneden om sneller en flexibeler te kunnen reageren. Maar wat doet de politiek? Die voegt nog een extra managementlaag toe: Brussel. je ziet de verlamming dan ook toenemen. Er is nu geen enkele besluitvorming meer. We moeten eerst wachten op Brussel.'

Eens in de vier jaar mag de burger via een stembiljet op een uiterst globale en beknopte wijze zijn mening geven. Daarna kunnen de politieke partijen hun machtsspel onbelemmerd continueren. 'Politieke partijen zijn organisaties voor instandhouding van zichzelf,' meent ondernemer Johan Schaberg. 'Daar komt steeds meer kritiek op. De overheid is een Victoriaanse organisatie. De directeur is daar de baas. Hij huurt domme spierkracht in. in het bedrijfsleven heb je die organisaties ook nog wel, maar daar zijn ze al in de minderheid. De meeste bedrijven hebben nu medewerkers met hart en ziel, die meedenken. De overheid daarentegen spreekt ons nooit aan als medewerker.'

Wintzen, Schaberg en Kamp vrezen dat het systeem niet meer te redden is. Dus kun je het maar beter wegdenken en from scratch een nieuw ontwerpen. Dat is dan ook precies waarmee de Club bezig is.

PAPIERSCHUIVEN

Wintzen en Schaberg hebben recht van spreken. Het zijn geen politici die hun gedachtegoed van de kansel uitventen, maar entrepreneurs die hun ideeën in de praktijk toepassen. Wintzen zette in 1976 zijn bedrijf BSO op. Er werken nu 3500 mensen in 87 onafhankelijke werkmaatschappijen van maximaal zestig mensen. Het hoofdkantoor kan wel adviseren, maar zelden ingrijpen. Stafafdelingen. zijn er niet, een afdeling personeelszaken evenmin.

Johan Schaberg vertrok in april 1988 bij de investeringsgroep Wolters & Schaberg omdat hij het te massaal vond worden. 'Ik kwam nooit meer in een bedrijf en daar word ik chagrijnig van,' zegt hij. Sindsdien luidt zijn formule: een groot belang nemen in een onderneming, die vervolgens herstructureren zodat er weer winst wordt gemaakt, dan de zaak verkopen om vervolgens ergens anders aan boord te klauteren. Ook hij houdt niet van grote hoofdkantoren met gangen vol papierschuivende stafmedewerkers. Massale bureaucratieën werken niet meer, doordat de onstuimige situaties waarvoor beleid moet worden ontwikkeld vele malen sneller veranderen dan de besluitvormings- en uitvoeringstrajecten duren. Schaberg haalt het voorbeeld van een groep drenkelingen aan, dat economieleraar, astroloog en bedrijfsadviseur Peter Delahay in de Club gebruikte. Schaberg: 'Ze bouwden een groot vlot van honderd bij honderd meter, maar toen dat in een storm terecht kwam brak het in stukken. Ze hadden beter plankjes van drie bij drie meter kunnen nemen, die met kettinkjes aan elkaar zijn verbonden, zodat de hele zaak met de golven meedeint.'

Wintzen ziet de Duinrede als stap 0, 1 van een lange mars. Zijn zorg voor het milieu ('wij zien kans om zes miljard jaar evolutie in een mum van tijd te vernietigen') en het toenemend materialisme ('iedereen wil steeds maar meer') waren motieven om aan de Club mee te doen. Wat er verder moet gebeuren is voor hem geen uitgemaakte zaak. Maar van de oprichting van een politieke partij wil hij niet reppen. Wintzen: 'We moeten niet beginnen met de oplossing nog voor we het probleem goed hebben geformuleerd. Anders lopen we de kans dat we in het bestaande stelsel worden getrokken. We moeten eerst het denkpatroon verbreden en verdichten. je moet de Club zien als een levend organisme. Eerst resonantie zoeken. Zijn wij de enige vijftien gekken, of zijn er meer mensen die er zo over denken als wij?'

Stap 0,2 zou volgens hem een praktische kunnen zijn. Uitwerking van de basisfilosofie op allerlei beleidsterreinen. 'De mate waarin je moet toetreden tot het oude systeem om vernieuwing tot stand te brengen, hebben we nog niet bepaald,' zegt Wintzen diplomatiek. 'Het is niet uitgesloten dat we het oude systeem erbij nodig hebben, al denk ik zelf vooralsnog van niet. Maar misschien is dat pas stap 0,5.'

OUDERWETS

De mening van Wintzen heeft kennelijk een grote invloed op de Club gehad. Zowel Jurriaan Kamp als Johan Schaberg hebben gespeeld met de gedachte om professioneel politicus te worden. Schaberg bezocht wat plaatselijke vergaderingen van het CDA. Kamp speelde tien jaar geleden al met de gedachte aan een nieuwe partij. Hoewel hij in dat grijze verleden kort lid was van de VVD, heeft hij een reeks van argumenten om geen deel uit te maken van het oude politieke bestel. PvdA en VVD komen beide uit de industriële revolutie voort en horen volgens deze telg uit een Rotterdams ondernemersgeslacht niet meer bij deze tijd. Ook het CDA is ouderwets, want religie wordt niet meer groepsgewijs maar individueel beleefd.

En D66? 'Die partij probeerde vernieuwingen door te voeren,' zegt Kamp, 'maar verder dan een verzameling leuke ideeën kwam het niet. Volkomen onduidelijk was wat die mensen bond. Die partij heeft het als vernieuwer van het maatschappelijk bestel gewoon niet gehaald. Een nieuwe tijd roept om een nieuwe stroming. Maar ja, als je echt voor de ideeën in de Duinrede staat moetje juist geen nieuwe partij oprichten. je treedt dan toe tot het systeem waar je eigenlijk tegen bent. Van een politieke partij als vehikel voor verandering ben ik het laatste jaar afgestapt. In de geïndividualiseerde samenleving waarin iedereen in de supermarkt zijn eigen boodschappenkar vollaadt, kun je nooit meer als politieke partij een programma maken waarop je iedereen verenigt. Het liefst wil de burger zijn eigen programma samenstellen door van alle partijen wat over te nemen.'

'Wij zijn D66 dankbaar voor het afschrikwekkende voorbeeld,' zegt Schaberg. 'Die weg is afgelegd en mislukt. jammer. Volgende poging. Als wij als Club van Schiermonnikoog een politieke partij zouden oprichten en het electorale succes van D66 zouden krijgen, zijn we over vijf jaar onderdeel van het probleem geworden. En als we met onze ideeën zouden gaan regeren, dan zouden we even worden getolereerd als huurder van de ministerskamer, met de zekerheid dat we na vier jaar toch weer opgedonderd zijn. Ambtelijke organisaties zoeken hun eigen weg.' Schaberg is ervan overtuigd dat het systeem zichzèlf in elk geval niet kan redden. 'Ik hoop nu dat andere mensen zich tot onze gedachten aangetrokken voelen. Dat ze zeggen: "Dit denken spreekt me aan. Ik weet veel van de organisatie van de rechterlijke macht, van het onderwijs, de gezondheidszorg, de sociale zekerheid. Ik ga eens een artikel schrijven hoe het anders kan." De lol voor mij zit hem in de stimulerende gesprekken. Iedere keer als ik van de Club van Schier vandaan kom denk ik bij mezelf. ik ben weer wijzer geworden, ik heb bijgetankt. Het zijn geen tobberige bijeenkomsten. Het bruist, het enthousiasmeert.'

NIEUWE IDEEËN

Op 29 juni schuift Schaberg wat later aan dan de rest. Hij moest met de vakbonden overleggen over een besluit dat hij heeft genomen met betrekking tot de toekomst van zijn bedrijf Targa in Den Bosch. Een verpakkingsdrukkerij die vouwkartonnen doosjes en folieverpakkingen voor pinda's, chips en dergelijke maakt. 'We willen ons concentreren op vouwkarton,' zegt hij. Dat houdt in, dat de niet tot deze core business behorende activiteiten worden gestaakt 'Dat is hard,' zegt Schaberg. Jurriaan Kamp geeft een voorbeeld van wat Nederland aan nieuwe ideeën te wachten staat als de Club van Schiermonnikoog fase 0,2 ingaat. 'De honderdvijftig Tweede-Kamerleden worden verscheurd door belangengroepen,' zegt hij. 'Daardoor verliezen ze de relatie tussen al die deelbelangen nogal eens uit het oog. Om dat probleem op te lossen, heeft iemand wel eens gesuggereerd, zou je de Kamer in tweeën kunnen delen. De helft van de kamerleden wordt gekozen door het volk. De andere helft wordt elektronisch aangewezen. Zoals dat met de juryleden bij Amerikaanse rechtszaken gebeurt. Gewone burgers die stemmen met hun hart. Als je maar creatief bent, zijn er genoeg oplossingen te vinden. Het belangrijkste is: we moeten het willen en ons er niet van afkeren. We zijn burgers van dit land en hebben de plicht om er wat aan te doen,'