De Duinrede II

'Het verontrust ons dat velen geen zin in hun bestaan herkennen. Wij leven wel, maar er is weinig dat ons ten diepste raakt. Onze relaties zijn vaak oppervlakkig of afwezig. Onze leefomgeving ervaren wij soms als iets dat buiten ons staat en weinig eigens heeft. Vrijheid is ons hoogste ideaal. Dat geven wij gestalte door nieuwe verbanden te mijden en oude te verbreken. Als wij ergens bij horen is dat tijdelijk, vluchtig en oppervlakkig. is er nog wel iets dat ons echt lief is? Wat is ons echt een zorg?'

Rara, van wie is deze jammerklacht! Het klinkt als een aankondiging van Rondom Tiens Henk Mochel, of als de preek van een hippe priester. In werkelijkheid heeft u zojuist kennis genomen van de aanhef van de Duinrede, het gezamenlijke geestelijke product van de crème de la crème van Neerlands zakenwereld, geflankeerd door de journalisten Jurriaan Kamp, chef economie van NRC Handelsblad, en Rik Rensen, het regelende brein van RTL4's flitsende nieuwszendingen. Het gezelschap, verontrust over de doelloosheid van de moderne westerse mens, heeft zich verenigd in de Club van Schiermonnikoog en schetst in de Duinrede de eerste stap naar een nieuw Nederland. De leveranciers van het gedachtegoed dat aan de Duinrede ten grondslag ligt, zijn onder meer Thijs Chanowski, voorheen bekend van de Fabeltjeskrant, H. J. Witteveen, de VVD-minister van Financiën die later al geestelijke bevrijding zocht in de mystieke wereld van de soefi-derwisjen, en gerenommeerde zakenlui als Eckart Wintzen en Johan Schaberg. Gedrukt op kringlooppapier en geïllustreerd met foto's van een rustiek duinlandschap (het Goede!) en een overvol Torremolinos-achtig tafereel (het Slechte!) biedt de Duinrede, in navolging van dát andere veelomvattende natuurvisioen: de Bergrede, onze dolende zielen een weg uit de gevangenis van overheidsregels en materiële zucht. 'Wij gedragen ons als verslaafden. Verslaafden aan de drugs van materiële consumptie en van collectieve pseudo-zekerheid. Zodra het afkicken In zicht komt, ontkennen wij het probleem.' je kunt veel sporen herkennen in de Duinrede. Regelrechte hippie-mystiek, nog kracht bijgezet door een lang citaat uit een toespraak uit 1854 van opperhoofd Seattie van de Dwamish-stam over de vergane status van de 'blanke man'. Vuurwerk uit de New Age-keuken: 'De grenzen, die betrouwbare ankers voor leven en denken waren, zijn illusies. We moeten op zoek naar een nieuwe visje die ons leven weer verbindt. 'Liberalisme van de rauwere soort: 'De sociale zekerheid is een anoniem sociaal systeem waarin nauwelijks iets te herkennen is van het geven - van de wederkerigheid - die vroeger essentieel was. Belasting betalen is een verplichting zonder relatie. ( ... ) De moderne mens is niet afhankelijk van zijn medemens. Vandaar zijn eenzaamheid.' (Met andere woorden: je kunt veel zeggen van die betlerige bedelaar in Calkutta, maar hij is op en top opgenomen in het sociale verkeer!)

Tegelijkertijd tekent het document iets van de moedeloosheid waarmee de moderne ondernemer tegenwoordig kampt, waarmee men bij wijze van antiserum uitkomt op een vorm van corporatisme: 'De beschaving van de markteconomie staat op het spel. Een nieuwe waardering var. wederkerigheid en verbondenheid is noodzakelijk om de mens de zin van zijn bestaan terug te geven en de uitwassen van het marktmechanisme te bestrijden. De mens kan niet overleven in wereld waarin concurrentie centraal staat. In grote delen van het bedrijfsleven is die conclusie al getrokken. Binnen de onderneming wordt het gemeenschappelijk belang van kapitaal en arbeid gepredikt.' Wie in dat verband een grotere rol voor de overheid ziet weggelegd, komt bij de denktank uit Schiermonnikoog echter weer bedrogen uit: 'Wij dromen van een samenleving met een welwillend toeziende, wijze, coachende overheid. Die ondeugd bestraft en deugd bemoedigt. Die burgers tot verantwoordelijkheid en mondigheid aanspoort en toestaat dat zij zich in het leerproces regelmatig bezeren. Een overheid die zich niét ziet als ieders hoeder.

Maar wel in uiterste nood de pijn verzacht door een sober bestaansminimum aan te bieden. Tot nu' toe heeft de overheid ons steeds de pillen verschaft waarom wij hebben gevraagd en waarvan wij afhankelijk zijn geworden. Wij zullen een ontwenningskuur moeten onder gaan op basis van een nieuw soort politiek denken. Het wordt een behandeling die op korte termijn pijn doet. Maar het is de enige manier een persoonlijk, maatschappelijk en ecologisch weer in balans te komen.'

De Club van Schiermonnikoog, die tot nu toe haar evangelie alleen In besloten kring uitvent, Is van plan om 'de politiek te overtuigen dat alleen vanuit nieuwe beginselen een ordening van de samenleving kan worden bereikt die past bij de complexe problemen waarvoor de wereld zich thans gesteld ziet'.

Toch kan er niet aan de indruk worden ontkomen dat de pijn die in de Duinrede telkens als noodzakelijk wordt omschreven, nadrukkelijk niet bij de opstellers van het nieuwe maatschappelijke evangelie zal optreden. De Club van Schiermonnikoog ziet de toekomst niet optimistisch tegemoet. 'Geen leger kan een idee verslaan waarvoor de tijd gekomen is', zo citeert de Duinrede Victor Hugo.

Een militair antwoord op de alternatieve coupplannen van de Club van Schiermonnikoog lijkt inderdaad niet erg adequaat. Maar kan Schiermonnikoog misschien niet worden ingericht als reservaat voor dit soort denkers? Chief Seattie eindigde tenslotte ook zo.

Redactie: René Zwaap