De kwaliteiten en kruiwagens van Ben Verwaayen

Ben Verwaayen, nu 45-jaar jong, verruilt zijn toppositie bijeen van de grootste Nederlandse organisaties voor die bij het Amerikaans hoogtechnologisch industrieel conglomeraat. Wie is deze man, die van meet af aan razendsnel carrière maakte? Wat hielp hem vooruit en hoe deed hij het bij Telecom?

Je kunt 't het jonge honden effect noemen. Mensen die al op jonge leeftijd relatief hoog terechtkomen, kunnen dat kunstje blijven herhalen op hun tweede, derde en vierde post. Als ze goed zijn, tenminste. Ben Verwaayen is zo'n jonge hond. Altijd geweest.

Bemardus Johannes Maria Verwaayen, geboren op 11 februari 1952 in Driebergen, was al op zijn 3 1-ste directeur-generaal bij ITT, het latere Alcatel, in Nederland.

Op zijn 36-ste werd hij de jongste topman van PTT Telecom. Op zijn 40-ste lid van de raad van bestuur van KPN. En nu, op zijn 45-ste, International President van Lucent Technologies, waar hij verantwoordelijk is voor de groei van deze vooraanstaande telecomproducent en -dienstverlener buiten de Verenigde Staten.

Navraag naar het geheim van die glanzende carrière levert een vrij simpel beeld op: Ben Verwaayen is snel van geest, hij heeft een natuurtalent voor het onderhouden van een netwerk en hij is een aimabel mens. 'Hij is zo iemand die ambitieus is zonder een streber te zijn', vindt een medewerker. Tegen zijn vriend Harry van den Bergh verzuchtte hij na zijn benoeming bij Lucent: Ik vraag me weleens af waarom mij dit allemaal overkom'.

Als student in de juridische Bestuurswetenschappen te Leiden lijkje niet voorbestemd voor een loopbaan in de hoogtechnologische wereld van de telecommunicatie. Maar Verwaayen, die op zijn 23-ste PR-manager was geworden bij het Amerikaanse telecom-concern ITT en binnen acht jaar opklom tot algemeen directeur, had geen betere vooropleiding kunnen kiezen. Zeker voor de Nederlandse PTT niet. Die moest zich voorbereiden op een transitie van een openbaar nutsbedrijf naar een commerciële onderneming, die in de loop van de jaren ook concurrenten zou tegenkomen. Voor zo'n proces had je geen techneuten aan de top nodig, maar marktgerichte managers. Die evenwel goed op de hoogte moesten zijn met de politieke en bestuurlijke complicaties van de sterk gereguleerde telecomwereld.

Kruiwagen VVD

Net als Wim Dik, die van Unilever via D66 en het staatssecretariaat van buitenlandse handel bij PTT terechtkwam, viel ook Ben Verwaayen op door een combinatie van bedrijfservaring en politieke vorming. Hij was in de jaren zeventig politiek actief geworden. Als 21-jarige student richtte Ben, toen in militaire dienst, een belangenvereniging voor soldaten op, die een liberaal alternatief moest bieden voor de linkse VVDM. In 1983 was hij opgeklommen tot lid van het hoofdbestuur van de VVD.

Neelie Kroes, toen Smit-Kroes, was minister van Verkeer en Waterstaat in het eerste kabinet-Lubbers. Ook VVD. De VVD werd Bens belangrijkste kruiwagen. Zelf zei hij vorig jaar tegen FEM over de geruchten van een politieke benoeming: "Het is heel lastig te beoordelen, ik was daarin ieder geval niet zelfbij betrokken. Wat mij betreft was het een heel gewone procedure. Voor mij was PTT de laatste onderneming waar ik ooit zou gaan werken. Nu denk ik dat het misschien het beste is wat me is overkomen."

Enkele jaren eerder was Alcatel als derde leverancier van telecommunicatie toegelaten op de Nederlandse markt, waarvoor het concern in ruil forse investeringen deed in ons land en zijn hoofdkantoor in den Haag vestigde. Neelie Kroes is ook niet vergeten. Zij is nu commissaris in de belangrijke joint venture die Verwaayen vorig jaar in Indonesië aanging met Telkomsel.

Tactiek bij PTT-Telecom

Verwaayen werd bij PTT Telecom met gemengde gevoelens ontvangen. Voor vele PTT-ers was een baas van buiten al ongehoord, maar dat Verwaayen geen techneut was die de telefonie van binnen en van buiten kende was, in een organisatie waar je je status ontleende aan vakkennis, zo mogelijk nog erger.

Hij sloeg zich door die fase heen door heel bewust een grote dosis enthousiasme uit te dragen. "Ik heb niet geprobeerd even knap te worden als anderen binnen PTT. Ik wilde overbrengen dat we niet een wedstrijd in knapheid moeten winnen maar een wedstrijd in toegevoegde waarde. In zo'n beginfase heeft dat veel te maken met zeepkistenmanagement. Dat vind ik leuk, voor de troepen 0 staan, discussiëren, tweerichtingsverkeer."

Als topman van PTT Telecom en later van KPN 2 smeedde Verwaayen tientallen samenwerkingsverbanden in binnen- en buitenland, die allemaal tot doel hadden de 2 organisatie marktgerichter, sterker en winstgevender te maken. Liefst 33 dochters en minderheidsparticipaties telt het bedrijf inmiddels en volgens een inventarisatie door Moret Ernst & Young werkt PTT Telecom met 287 bedrijven op een of andere manier samen. Heel veel van die verbanden zijn gelegd door Ben Verwaayen. Ze liggen op het gebied van kabelnetwerken, televisie. computers en internet. Investeringen in informatietechnologie waren voor een telefoniebedrijf in de jaren tachtig nog lang niet zo vanzelfsprekend als ze nu zijn.

Ben Verwaayen is snel van geest, hij heeft een natuurtalent voor het onderhouden van een netwerk en hij is een aimabel mens

Ook Ben Verwaayen is nog niet zo lang een liefhebber van computers en multimedia. Als echte telefoonman had hij tot voorkort meer oog voor de typische rol van de PTT als spraak- en datacommunicator dan voor de PTT als spin in het multimedia-web. Hij deed een tijdje schamper over internet, toen dat woord nog meteen hoofdletter werd geschreven. Nu zegt hij zelf een verwoed netsurfer te zijn. Volgens een oud-collega zag Verwaayen wel degelijk dat PTT Telecom van een lijntjesleverancier, moest veranderen in een multimedia aanbieder. In het prille begin heeft hij internet onderschat. Maar hij zag al gauw dat internet de core business van PTT Telecom zou raken."

Zijn belangrijkste actie was de internationale expansie, met de oprichting van een samenwerkingsverband tussen Nederlandse, Zweedse en Zwitserse PTTs in de vorm van Unisource.

Het VVD-nest van Ben Verwaayen

Ben Verwaayen wil altijd overtuigen door argumenten. Dat heeft hij als VVD-er geleerd in het politieke debat, dat een belangrijk onderdeel is van zijn achtergrond. Nog steeds is huize Verwaayen doordrenkt met politieke cultuur. Zijn echtgenote was wethouder voor de VVD in het Zuid Hollandse Wateringen, zijn zoon en dochter zijn actief inde liberale jongerenclub JOVD. Laatst stond er nog een hartenkreet van dochter Liselotte op de JOVD-site, dat ambitie en succes tegenwoordig zo weinig gewaardeerd worden. Vader Ben heeft daar toch niet al teveel last van gehad, lijkt het.

Verwaayens ideeën over management en economisch beleid zijn, zoals te verwachten, van liberale snit. Maar hij volgt niet slaafs de opvattingen van vele van zijn geestverwanten over arbeid en kapitaal. In de discussie over loonmatiging meent hij -zoals het een ondernemer in de high tech sector betaamt - dat het geen enkele zin heeft te proberen om goedkope industrie arbeid in Nederland te creëren of met alle geweld te behouden. Hij zet dan ook grote vraagtekens bij "de onophoudelijke reeks voorstellen om het minimumloon te verlagen, met het oog op de creatie van zogenaamde laagwaardige arbeid".

Daarmee staat hij ferm aan de kant van dr Alfred Kleinknecht, de luis in de pels van loonmatigend Nederland. Verwaayen: "Broekriemen aanhalen, banenplannen, industriefondsen, het zijn kennelijk vertrouwde medicijnen, naar grootmoeders recept. Maar de aloude Nederlandse hulpmiddeltjes zijn het verkeerde medicijn voor onze niet passende skill mix. Het is een tandje terugschakelen in plaats van hogerop willen komen."

"Bens grootste verdienste is het tot stand brengen van Unisource", zegt Henk Kivits, voormalig collega van Verwaayen bij KPN en nu bezig

Het VVD-nest van Ben Verwaayen met het afwikkelen van het failliete Sport 7, waarvan hij directeur was hem met name zijn volharding bij de uiterst ingewikkelde gesprekken en onderhandelingen. was die samenwerking niet tot stand gekomen. Wat bij de luchtvaartmaatschappijen in Alcazar niet lukte, slaagde met dezelfde landen in de telecommunicatie wel."

Ben Verwaayen wist van meet af aan dat hij voortdurend moest hameren op vernieuwing van de cultuur binnen de Telecom organisatie, wegvan hetzelf-alles-beter-weten, inde richting van strategisch samenwerken. "Bij het internationaliseren van dit bedrijf moet je je eigen gelijk ondergeschikt maken aan het gelijk van het totaal. Dat is voor een PTT-organisatie een buitengewoon tegennatuurlijk proces", vindt Verwaayen. "De tijd dat we nog onze eigen liften ontwierpen omdat het toch niks kon zijn als ze niet van PTT waren, ligt echt nog niet verachter ons.

Creatief management is leuk om te bedenken, maar weerbarstig om uit te voeren, merkte Verwaayen. Het eigen intranet Agora, volgens hem een van de modernste van Nederland, vindt hij een uitstekende manier om dwars verbanden in de organisatie te zien en kennis beter te verdelen. Alleen merkt hij dat het management maar moeizaam te bewegen is om via Agora te communiceren. Om het gebruik van Agora te stimuleren, stelde Verwaayen voor dat na iedere vrijdagse directievergadering een ander directielid een verslag schrijft en dat op Agora zet.

Perfect netwerker

Het 'netwerken' is bij Ben Verwaayen tot grote hoogte geperfectioneerd. Zijn positie als spin in een snel uitdijend web van hoogwaardige bedrijvigheid, gecombineerd met een gemakkelijke omgang, brachten hem in de Raad van Advies van ING, de raden van commissarissen van Endemol en van het inmiddels failliete Sport 7 en bestuurder van het Rijks Opleidings Instituut.

Hij is geen man van prietpraat bij een borrel, zeggen mensen die hem kennen, maar hij wil zoveel mogelijk communiceren met iedereen die daarvoor in aanmerking komt. Een van de vehikels voor het onderhouden van zijn netwerk is de Teletop. Dit tweejaarlijkse evenement heeft tot doel een zeer breed gezelschap bijeen te brengen in een creatieve, informele atmosfeer. Er wordt niet gepiekerd over telecommunicatie, maar gebrainstormd over brede vraagstukken als individualisering versus collectiviteit, of over 'de drang naar groter, de hang naar kleiner'.

De tijd dat we nog onze eigen liften ontwierpen omdat het toch niks kon zijn als ze niet van PTT waren, ligt echt nog niet ver achter ons Verwaayen is bij de opzet van de Teletop duidelijk geïnspireerd door zijn vriend Eckart Wintzen, die hij leerde kennen toen deze nog directeur van softwareproducent BSO was en klant van PTT Telecom. Wintzen organiseerde de 'infolutie'-seminars, lucide happenings met honderden gasten en uiteenlopende sprekers, die werden uitgenodigd hun geesten de vrije loop te laten.

De Amsterdammer Map Niehom. organisator van evenementen, is nauw betrokken geweest bij beide manifestaties. -Het grote verschil tussen de twee is dat Infolutie sterk aan de persoon van Wintzen was verbonden en nu dan ook verdwenen is. De Teletop daarentegen wordt gedragen door het hele bedrijf, dus die zal wel blijven voortbestaan."

Aanval beste verdediging

Als topman van een bedrijf dat de burgers altijd beschouwden als een publiek eigendom, heeft Ben Verwaayen zich zowel moeten verdedigen tegen kritiek dat PTT een commercieel bedrijf werd en de kritiek dat PTT te veel een monopolistische koers trachtte te blijven varen.

Verwaayen reageert daarop uitdagend. Als hij moddervrachten aan kritiek over zich krijgt uitgestort, van brave abonnees die torenhoge rekeningen krijgen van 06-lijnen die ze niet hebben gebeld, of van mobiele telefoons die kunnen worden afgeluisterd, kiest hij als beste verdediging ,graag de aanval: "Als iemand witheet van woede is, dan gaat hij toch lekker naar de concurrent toe. Zou ik ook doen." Als er maar een volwaardige concurrentie wás.

De meest voorkomende kritiek, waartegen hij zich als een terriër verweerde, was de observatie dat PTT Telecom zolang mogelijk heeft geprobeerd de concurrentie van commerciële telecomaanbieders buiten de deur te houden. "Spookbeelden", noemde hij het verwijt dat KPN liberalisering zou frustreren. Integendeel, 'wij zijn voor een volledige liberalisatie van de markt." Maar, voegt hij er meteen aan toe, als dat voor de Nederlandse markt geldt. moet dat ook voor buitenlandse markten gelden. Helaas, dat is niet zo. "Wij willen volledige liberalisatie, maar wel onder het motto gelijke monniken, gelijke kappen", zegt Verwaayen dus.

Meteen enthousiasme dat een groot plezier in het debat verraadt, pareert hij alle aantijgingen, waarbij hij de clichés niet schuwt. "Wij verkeren in de gelukkige omstandigheid dat we uitstekende concurrenten hebben, ik ben daar dolblij mee", roept hij te pas en te onpas. Een ander bon mot van hem is: "Wij hebben jaarlijks driehonderd miljoen keer contact met een klant. Zelfs het kleinste promillage door ons gemaakte fouten levert al voldoende op om elke zondag een aflevering van Ook dat nog te vullen."

Hoe gevoelig in Nederland de situatie ligt voor een PTT die geprivatiseerd maar nog niet geheel geliberaliseerd is, blijkt uit de reactie van de overheid op Verwaayens initiatief om na deze zomer alle Nederlandse abonnees gratis e-mail te geven, 'Het Net'. Minister Hans Wijers van Economische Zaken vindt het echter nodig om dit initiatief eerst te toetsen aan de mededingingsregels, omdat PTT Telecom bij Het Net gebruik maakt van een klantenbestand dat is opgebouwd gedurende het monopolie. Ben Verwaayen maakt zich daarover behoorlijk kwaad: "Zodra wij de motor starten, gaan ze weer even hard op de rem staan.

Niet altijd succes

Een groot succes naast de oprichting van Unisource van Ben Verwaayen was de deelname in het Tsjechische telecombedrijf SPT, een belangrijke strategische stap in de Oost-Europese markt. Ook bereikte hij participaties in Telecom Eireann in Ierland en in Indonesië en Oekrame. Maar het enthousiasme waarmee Ben Verwaayen talloze initiatieven heeft genomen in de negenjaar dat hij PTT Telecom heeft bestuurd, heeft niet altijd tot succes geleid. Zo had hij graag het Belgische telecommunicatiebedrijf Belgacom aan het concern toegevoegd. Maar een Amerikaans consortium onder leiding van Ameritech bood honderden miljoenen dollars meer.

Ook in Frankrijk ging de expansie niet voorspoedig. De Franse markt bleek in 1996, ondanks anderhalf jaar onderhandelen niet de Franse partner Compagnie Generale des Eaux, voor Unisource voorlopig gesloten, toen de Fransen in plaats van met Verwaayen met cie Britten in zee gingen. Maar Verwaayens grootste tegenslag tot nu toe is het vertrek van het Spaanse bedrijf Telefonica uit de Unisource-alliantie in april van dit jaar. Internationaal heeft de marktpositie van de Nederlandse telecom een flinke knauw gekregen doordat de Telefonica nu toetreedt tot de Brits-Amerikaanse alliantie BT/MCI.

Volgens Henk Kivits is het uittreden van Telefonica een -tijdelijke verzwakking van de marktpotentie van Unisource, maar het zou aan de andere kant de slagkracht van de onderneming ten goede kunnen komen. De noodzakelijke integratie van de overblijvende partners wordt gemakkelijker."

Nieuw commitment

Ben Verwaayen is een zondagskind in het Nederlandse bedrijfsleven en hij hoopt die weg internationaal voort te gaan zetten. Sommigen vragen zich echter af of hij KPN, dat vanaf 1 juli concurrenten zal tegenkomen op zijn kernbedrijvigheid, de draadtelefonie, gezond genoeg heeft achtergelaten.

Verwaayen kan daarop natuurlijk geen antwoord op geven dat te verifiëren is. Dat moet in de komende jaren blijken. Daarom debiteert hij maar weer eens een cliché-tje: "Vertrekken komt nooit gelegen".

Maar Verwaayen weet wel waarom hij nu vertrekt. liet Nederlandse telefoon- en postbedrijf gaat, gesplitst in twee delen, een nieuwe fase van zijn bestaan in. "Dat vergt een nieuw committent, en ik zit hier alweer tien jaar. Ik ben bang een onderdeel van het meubilair te worden."