De radikalinski’s van Schier

Een vrijblijvende debating-club van een verontruste NRC-journalist en enkele vermogende ondernemers wordt een serieuze zaak. Een gesprek met twee ondernemers en de eerste secretaris van de Club van Schiermonnikoog. De wereld gaat aan vlijt en regelmanie ten onder.

Club van Schiermonnikoog

'Waarom mag de burger wel een kettingzaag kopen maar geen tube eczeemzalf?' Eigenwijze heren debatteren over politiek. bedrijfsleven en het leven zelf. Dat starre denken moet eens afgelopen zijn.

GERT HAGE

JURRIEN DEKKER

In de nazomer van 1991 begeeft een twintigtal mensen zich naar hotel Van der Werff op Schiermonnikoog. Het gezelschap is divers, maar zonder uitzondering maatschappelijk geslaagd, onder hen bevinden zich succesvolle ondernemers als Johan Schaberg, bedrijvendokter, Eckart Wintzen, directeur van het automatiseringsbedrijf BSO, Jaap Mulders, oprichter van het koeriersbedrijf City Koerier en Jurriaan Kamp, chef economieredactie bij NRC Handelsblad. Verontrusting bindt hen.

Wat de Club van Schiermonnikoog is gaan heten maakt zich zorgen over de toekomst van onze samenleving. "Het is evident dat de boel aan het instorten is," zegt Thijs Chanowski, clublid van het eerste uur en directeur van Cat-Benelux (automatisering). "De oude politieke en maatschappelijke structuren geven geen antwoord meer op de vragen die ons vandaag overspoelen."

De bijeenkomst op Schiermonnikoog werd gevolgd door nog een tiental bijeenkomsten die uiteindelijk resulteerden in een soort beginselverklaring, met gevoel voor christelijke traditie de 'Duinrede' genoemd. Het is een somber werkstuk, doordesemd met begrippen als vervreemding, oppervlakkigheid en verlies aan zingeving. "Wij gedragen ons als verslaafden. Verslaafden aan de drugs van materiële consumptie en van collectieve pseudo-zekerheid. ( ... ) De overheid heeft de burger het geven uit handen genomen door hem te verplichten tot afdrachten. Het gevolg is een cynisch calculerende, nemende en eisende samenleving.

De combinatie van dit soort teksten met de status van de ondertekenaars van de Duinrede, onder wie ook McKinsey-directeur Wouter Huibregtsen en de voormalig VVD-minister van Financiën, Hans Witteveen, bracht naast verbazing, ook de nodige scepsis teweeg. Menig journalist en commentator deed het initiatief af als een gezelschapsspelletje van gefortuneerde heren op zoek naar zichzelf en naar de zin van het leven.

Maar behalve kritiek kreeg de Duinrede ook de nodige bijval. Het regende boeven en meer dan tweehonderd mensen bezochten een bijeenkomst die in november in Driebergen werd gehouden. Ongeveer duizend mensen betoonden middels brieven en voorstellen hun belangstelling Jurriaan Kamp: "Na de bijeenkomst stonden we voor de vraag: Gaan we door en pakken we de zaak echt aan of laten we het schieten. We besloten tot het eerste."

Voor Kamp was het een beslissing met verstrekkende gevolgen. Hij gaf zijn baan op om zich vanaf 1 mei de komende twee jaar geheel te wijden aan de Club van Schiermonnikoog. Kamp: 'Er is voldoende geld, afkomstig van een brede kring van sympathisanten, om mij twee jaar in leven te houden. Dat dat geld er kwam, is voor mij een teken te meer dat er steun is voor het initiatief. Het is blijkbaar uit te drukken in geld."

De Club wil in eerste instantie een platform zijn voor ideeën, niet een partij die oplossingen aandraagt. Maatschappelijke vraagstukken als het milieu. het onderwijs of de gezondheidszorg kunnen niet worden opgelost binnen de bestaande structuren, maar moeten worden benaderd vanuit een geheel nieuwe filosofie. "ik denk dat onze bijdrage ligt in de totaal andere manier van denken. We gaan niet uit van het bestaande, maar gaan terug tot de wortel van het probleem. We stellen onze vragen: 'Waarom mag iedere burger wel een kettingzaag kopen, maar wordt de aankoop van een tube eczeemzalf hem niet toevertrouwd? Waarom is er wel een ministerie van Volkshuisvesting, maar niet van Volkskleding?' Onzinnige vragen misschien, maar wel een manier van denken die nuttig kan zijn om tot de essentie van de zaak door te dringen."

"Neem de WAO," vult Johan Schaberg hem aan, "iedereen ziet dat de discussie over alles ging behalve over het probleem van de arbeidsongeschiktheid. De regeling die is bedacht gaat betekenen dat in de CAO-onderhandelingen tenminste twee procent extra zal worden geëist. Dat krijgt minister De Vries vervolgens weer voor zijn neus, want hij moet het algemeen verbindend verklaren. juist datgene dat hij wilde bestrijden, krijgt hij via een achterdeur weer op zijn bord. Dit geeft aan dat het niet werkt, dat we aan het doldraaien zijn. We gaan aan regelzucht ten onder. Het is niet langer een kwestie van een paar structuren aanpassen, maar we moeten radicaal afstand nemen van het bestaande. De huidige inrichting van de maatschappij heeft ons waanzinnig veel gebracht, maar heeft tegelijkertijd geen waarde voor de toekomst."

Johan Schaberg, die fortuin maakte met de redding van de textielonderneming Blydenstein-Willink, waarin hij dertig procent van de aandelen bezat, maakt een vergelijking tussen bedrijfsleven en politiek.

Waar de eerste zich de afgelopen jaren voortdurend heeft vernieuwd, blijft de politiek vasthouden aan een bestuursmodel dat niet langer strookt met een geïndividualiseerde samenleving. "Onder druk van de concurrentie uit Japan zijn ondernemingen gaan inzien dat het oude productiemodel, waarbij de directeur bevelen geeft aan de verkoop en administratie, niet langer functioneert. Je concurrerende slagkracht haal je door mensen zelf verantwoordelijkheid en ruimte te geven. In de organisatie van de toekomst is iedere medewerker van vitaal belang. De overheid werkt nog zoals wij dat vroeger deden. Ze verzinnen van bovenaf oplossingen en zetten die als een soort matrijs op de samenleving. De overheid geeft ons geen eigen verantwoordelijkheid, maar behandelt de burgers nog als domme werknemers."

Ook het bedrijfsleven ontkomt niet aan hun kritiek. In de Duinrede valt de nogal boude stelling te lezen dat "het marktmechanisme is ontaard in destructieve concurrentie". Johan Schaberg. die zoals hij zelf zegt ook 'rondloopt' bij het CDA, vindt dat er nog te veel gedacht wordt in termen van: 'als ik boven lig, ligt de ander onder'. Schaberg: 'Van dat soort darwinistisch denken moeten we af. ik betrek mijn klanten bij mijn bedrijf, geef hun inzicht in de kostenstructuur, je moet gebruik maken van elkaars expertise.

Jurriaan Kamp verduidelijkt dat de in de Duinrede geponeerde stelling onder meer te maken heeft met het feit dat bedrijven geen rekening houden met een relevante factor als het milieu. "De kosten van het gebruik van je omgeving zouden moeten worden meegerekend. BSO heeft dat al een keer gedaan en met het bedrag wat daaruit rolde heeft Wintzen iets nuttigs gedaan."

Niemand weet hoe het de komende jaren de Club van Schiermonnikoog zal vergaan. Jurriaan Kamp: 'Ik heb dat nooit geweten. Het is een proces dat zichzelf draagt. Op een bepaald moment veranderen dingen ineens, zie Oost-Europa. Niemand kan dat verklaren. Dat onvoorspelbare proces van verandering proberen we met de Club een duwtje in de rug te geven. Misschien dat het virus van Schiermonnikoog zich zodanig verspreidt dat over een jaar of drie ineens een totaal andere wijze van denken ingang heeft gevonden."