De stille macht
Slechts twee vragen kreeg Marielise Schoneveld (28) secretaresse van scheidend Transavia-topman Peter Legro, tijdens haar sollicitatiegesprek. Schoneveld: De eerste was: "Waarom wil je voor mij werken? Ik ben een heel lastige man." En de tweede: "Jij bent toch niet zo'n secretaresse die mij om het minste of geringste aanklaagt wegens seksuele intimidatie?" Toen wist ik: meneer Legro heeft gevoel voor humor." Legro: "Ik maak wel eens opmerkingen die je niet onder de kerstboom maakt. En als het iets seksistisch is, gaat Marielise kleuren. Leuk hè? Maar het moet kunnen, zo'n opmerking. Handtastelijkheden natuurlijk niet. Marielise weet precies hoe ik in elkaar zit", gaat Legro verder.
"Brieven hoef ik niet te dicteren." Ze weet wat ik wil zeggen, wat voor taalgebruik ik heb, wat de nuances zijn. Een secretaresse die mij begrijpt, werkt sneller en beter, en dat is veel effectiever dan een robot die klusjes doet die je haar opdraagt." Wel moet het begrip voornamelijk van Schonevelds kant komen. "Ik kan op mijn leeftijd niet meer zo makkelijk veranderen, zegt Legro. Dat klinkt egoïstisch, maar het is gewoon zo." En daarom is Schoneveld 'onzichtbaar' als de werkstress op kantoor toeneemt. "Je bent er niet, je cijfert jezelf weg." Legro: "Ik vind het ook belangrijk dat Marielise er leuk uitziet." Schoneveld: "Je ziet elkaar negen uur per dag, dan wil hij natuurlijk wel naar iets leuks kijken."
Secretaresse en baas, een hechter duo is nauwelijks denkbaar. Ze begrijpen elkaar zonder woorden, zitten negen uur per dag of langer in dezelfde ruimte. Ze werken even hard aan hetzelfde doel en vieren samen hun successen. Uiteindelijk brengen ze meer tijd met elkaar door dan met hun eigen partner. "Je kiest een secretaresse die bij je leven past", meent Legro. "Ze moet zich goed kleden en een leuke vrouw zijn. En verder moet ze betrouwbaar zijn. Marielise is heel gevoelig voor wat mij bezighoudt. Het is persoonlijke chemie, ze heeft dezelfde kijk op normen en waarden als ik." "Meneer Legro doelt op het milieu waar ik uit kom", vult Schoneveld aan. "Mijn vader leek een beetje op hem. Hij was zakenman en de kinderen moesten stil zijn als hij thuiskwam. Dat onderdanige heb ik dus van huis uit."
Als een vader
"De verhouding baas-secretaresse is nog steeds vaak een traditionele man-vrouw relatie", meent Willeke Bezemer, directeur van Bezemer & Kuiper Advies en Training en gespecialiseerd in seksuele intimidatie op de werkvloer." Want het is een kopie van de relatie thuis. In beide verhoudingen zijn man en vrouw erg goed op elkaar ingespeeld, delen ze vertrouwen en is zij degene die voor hem zorgt. Ook bij stellen zie je vaak dat de man meer verdient dan de vrouw en een hogere functie heeft. Kennelijk is het een ontzettend sterk gegeven."
Peter Legro, lang, gebruind, zilvergrijs haar en blauwe ogen, en Marielise Schoneveld, zorgvuldig geblondeerd en opgemaakt, erkennen dat ze zich goed voelen in dit traditionele patroon. "Ik zou geen man als secretaresse willen hebben", stelt Legro. "Dat wringt. Mannen zijn statusbewuster. Bovendien vind ik het natuurlijker als een vrouw secretaresse is. Het is dan net als thuis. Mijn vrouw nam vroeger de zorg voor onze drie kinderen op zich terwijl ik werkte. Ook op kantoor zijn het de vrouwen die voor finesse zorgen: dit is mijn woonkamer, die moet gezellig zijn, anders voel ik me miserabel. Mannen kunnen dat niet."
Omgekeerd zou Schoneveld liever niet voor een vrouw willen werken. "O nee. Ik vind het heerlijk om een man te verzorgen, privé ook. Als ik samen zou wonen met mijn vriend, zou ik het ook normaal vinden om het huishouden te doen en hem te verzorgen. Als ik kinderen zou krijgen, zou ik stoppen met werken. Ik vind het sowieso niet nodig mijn leven lang te werken. Dat is meer iets voor mannen." Laat Schoneveld maar lekker achter de schermen werken. "Ik doe graag dingen voor anderen en ik ken geen grotere vreugde dan dat mijn succes op de baas afstraalt." Toch heeft een secretaresse wel degelijk macht, vindt Schoneveld. "Hoe meer taken ik naar me toe trek, hoe afhankelijker hij van mijn werk is.
"Daarom heb ik ook liever een oudere baas dan een dertiger die veel werk zelf doet en met de computer kan omgaan." Daarnaast ontleent de secretaresse status aan de positie van haar baas. "Hoe beter de baas het doet, hoe meer dat op de secretaresse afstraalt", weet Bezemer. En Legro: "Marielise is 'de secretaresse van', en dat is heel wat."
Dat Peter Legro een lastige man is, vindt Schoneveld een 'uitdaging'. "Mijn vriendinnen, onder wie veel secretaresses, vinden het knap dat ik het met hem uithoud. Ik ben er ook trots op dat ik dat kan, hoor. Bij meneer Legro is het een combinatie van jezelf wegcijferen en op het juiste moment je mening durven geven. Wel moet je precies weten wanneer dat kan." Haar vriendinnen vragen ook waarom ze u tegen Legro zegt en hij haar tutoyeert. "Ik vind dat niet raar. Meneer Legro is veel ouder dan ik. Ik zeg ook u tegen mijn ouders." Legro: "Ooit heeft een collega mij gevraagd "Mag ik jij zeggen?". Ik antwoordde daarop: "Ik laat het je weten als het moment daar is." Maar dat was iemand die gecorrigeerd moest worden. Aan dat vousvoyeren merk je dat Marielise innerlijke beschaving bezit. Ik ben geen arrogante, autoritaire man. Als ik dat wel was, had je dat teruggevonden in de bedrijfscultuur."
Ze vinden het beiden jammer dat hun samenwerking maar twee jaar heeft kunnen duren. "Wij hebben een persoonlijke band", zegt Legro. "De relatie baas-secretaresse zit sowieso vol emoties, maar wij vertellen elkaar ook over ons privé-leven. Zit Marielise met een persoonlijk probleem, dan vraagt ze soms mijn advies." Schoneveld: "Op zo'n moment zie ik hem een beetje als een vader."
Misschien voelen de regie-assistentes van Fons de Poel en Paul Witteman het ook zo. Of zouden de rimpels van beide tv coryfeeën en wilde aantrekkingskracht uitoefenen op de jonge collegaatjes voor wie De Poel en Witteman hun vrouwen dumpten? Hoe het ook zij, op liefdesgebied lijkt de combinatie baas-secretaresse ofwel hooggeplaatste man-ondergeschikte vrouw steeds meer te worden geaccepteerd. Want ontketende voormalig Philips-topman Cor van der Klugt door zijn buitenechtelijke capriolen met secretaresse Thea Bor nog een schandaal, Rijkman Groenink kon ongestoord CEO van ABN Amro worden nadat hij eerder een secretaresse versierd had.
Miss Moneypenny
Het kan gevaarlijk zijn de relatie met de secretaresse in de bezemkast te ontwikkelen. Jos Coonen, destijds interim-manager bij automatiseringsbedrijf Inter Access, dacht buiten schot te blijven door zijn relatie met directiesecretaresse Miranda van Mondfrans stil te houden. Maar Inter Access-baas Gerard Willemsen, verwikkeld in een gevoelige reorganisatie, vreesde tussen Van Mondfrans en Coonen en ontsloeg de verliefde interim-manager. Ook het Bredase kabellegbedrijf Ebcon, waar Coonen daarna werkte, wilde naar verluidt om deze relatie van hem af. Wel hield de Jobhopper een aardige bijverdienste aan zijn amourette over. Van Mondfrans was voorzitter van de Vereniging van Directiesecretaressen en nodigde haar vriend uit om op een congres een spreekbeurt te houden over intieme relaties tussen baas en secretaresse.
Het is begrijpelijk, vindt Willeke Bezemer, dat dit duo soms over de schreef gaat. "Ze delen immers hun werkleven met elkaar, en daarmee heel primaire emoties. De vrouw van de baas is zo'n hele dag ver weg. Als hij thuis komt struikelt hij over de anderen en is er geen tijd om te vertellen wat er allemaal op kantoor is gebeurd. Bovendien heeft hij al uitgehuild bij zijn secretaresse. Hij voelt zich veilig bij haar."
Dat een topman vervreemdt van zijn eigen vrouw is ook niet zo gek, vindt de bekende organisatieadviseur Manfred Kets de Vries. De constante hectiek en het vele reizen rond de wereld werken onthechtend op zijn privé-leven. Een secretaresse is daar meer bij betrokken. Daarnaast krijgen bazen volgens Kets de Vries aan de top van hun carrière vaak behoefte aan vernieuwing. Dat kan in de vorm van een nieuwe trophy wife en waarom dan niet de secretaresse? Zij is binnen handbereik.
Lang niet alle secretaresses zijn echter gediend van de omgangsvorm die de baas met ze voorheeft. "De intieme relatie die sowieso bestaat tussen baas en secretaresse, wordt door de man veel sneller geseksualiseerd", zegt Bezemer. "Terwijl vrouwen een zelfde soort intimiteit ook met vriendinnen of zussen hebben, delen mannen hun gevoelens met veel minder mensen. Doen ze dat met hun secretaresse wel, dan kunnen ze zich snel tot haar aangetrokken voelen." En gaat de secretaresse er wel op in, dan heeft ze veel meer te verliezen dan de baas: "Meestal zit de baas gebeiteld: getrouwd, kinderen, een goed salaris. De secretaresse is een stuk jonger, soms single, heeft minder levenservaring. Hij vindt het gewoon spannend om iets met haar te beginnen, maar zij wordt echt verliefd op hem. Hij houdt er na een tijdje mee op, maar zij blijft trouw aan hem." En zo wordt de secretaresse oud als een ware Miss Moneypenny: altijd wachtend op de onbereikbare Mr. Bond.
Hoe groot dit probleem is, merkte Bezemer op een secretaressecongres. Toen ze haar gehoor vroeg wie te maken had gehad met ongewenste intimiteiten op de werkvloer, stak niemand van de driehonderd aanwezige directiesecretaresses haar hand op. "Maar toen ik vroeg of ze dan verhalen kenden van anderen, braken ze los", vertelt Bezemer.
Extra vrolijk
De muren van het monumentale pand van Princess, een bedrijf in huishoudelijke apparaten en personal care in Breda, zijn volgehangen met foto's van directeur Aad Ouborg met Bekende Nederlanders. Van Tonny Eyk tot Ed Nijpels, van Gert Jan Dröge tot Willibrord Frequin. "Aad vindt het leuk bn'ers in te zetten hij de marketing van onze producten, zegt Ingrid Kuijs-Veltman. "Hij heeft thuis nog tienduizend foto's liggen van mooie momenten die ze hebben beleefd."
Kuijs (34), Ouborgs secretaresse, werkte al hij de Ouborg Group toen Princess in 1994 startte. Eerst was ze secretaresse van zijn tweelingzus en zakenpartner Els Ouborg. Maar Aad Ouborg aasde ook op haar. "Ik moest snel een secretaresse hebben en ik had geen zin in weken van sollicitatierondes." Kuijs: "Nee, Aad, je kon niemand vinden die je goed genoeg vond." Ze vindt hem soms een moeilijke man. "Het moet allemaal precies zo gaan als hij wil." Ouborg: "Ik ben een streber. Alles moet perfect, maar wel in twee minuten. Zo ben ik nou eenmaal, ook voor mezelf hoor." Als Ouborg kribbig is, kan Kuijs er beter mee omgaan dan de andere collega's. "Ik ben het gewend. Soms zit het me ook tot hier, hoor. Maar dat gevoel is na een minuut alweer voorbij. Wat heb je eraan om boos te zijn? Bovendien gaat de telefoon ieder moment en dan moet ik weer met Aad overleggen. Dan kun je een boze bui toch niet volhouden."
Kuijs is nog steeds kinderloos. "Ik heb geen tijd voor kinderen. Twee jaar heb ik elke avond doorgewerkt en veel weekenden ook. Toch ben ik enthousiast gebleven, dankzij Aad. Hij is de drive achter alles." Kuijs mist vooral zijn vrolijkheid als Ouborg in het buitenland is. "Iedereen zegt goedemorgen, maar Aad zegt het altijd extra vrolijk, zodat je echt zin in je werk krijgt." Door alle promotionele activiteiten die Ouborg verzint, lijkt Princess soms meer een evenementenbureau. Al dat organisatiewerk komt op de secretaresse neer. Natuurlijk waardeer ik het enorm dat Ingrid al dat werk verzet, zegt Ouborg. "Maar ik zou ook niet anders meer weten. Een complimentenmaker ben ik niet. Dingen die gedaan zijn, zijn gedaan. Ik zeg dan niet nog eens: wat goed dat je dat gedaan hebt."
Kuijs: "Ik ben gewoon een zorgzaam type. Ik vind het leuk om voor een ander een feestje te organiseren, maar zelf hoef ik niet in de schijnwerpers. Dat heb ik van huis uit meegekregen." Maar Kuijs lijdt heus niet onder een gebrek aan aandacht, meent Ouborg. "Toen ik als manager van het Nederlands hockeyelftal betrokken was bij de wereldkampioenschappen in 1998, stuurden sommige spelers een kaartje naar Ingrid. En je hebt toch ook een shirt gehad?" Kuijs: "Er zijn klanten die mij speciaal bellen voor een praatje. Tonny Eyk belt me bijna iedere dag!"
Kantoorkokkin Jeanne komt binnen met een grote pot augurken. Ouborg, telefoonhoorn tussen schouder en kin geklemd, maakt de pot open. "Er wordt hier elke dag uitgebreid gekookt, stelt Kuijs. Aad houdt van lekker eten, hij wil in de watten gelegd worden. Ook door mij, ik moet koffie voor hem halen. Hij vraagt het vriendelijk hoor. Het maakt mij niet uit, ik ben daar heel makkelijk in. Ook vervelende klusjes doe ik zonder bezwaar." Ouborg: "Natuurlijk heb ik respect voor Ingrid. Maar een secretaresse moet zich aanpassen aan de baas. Stel je toch voor dat het andersom was! Een secretaresse is het verlengstuk van jezelf."
Toch ergert Kuijs zich wel eens aan haar baas. "Hij heeft een aantal flauwe grapjes in zijn assortiment die hij al jarenlang vertelt. Verzin eens wat anders, denk ik dan." Ouborg: "Ik hou er gewoon van mensen te pesten." Kuijs: "Ach, ik begrijp het wel. Aad doet lollig om het ijs te breken als we nieuwe klanten hebben. Nee hoor. Eigenlijk heeft Aad altijd gelijk." Ouborg: "Anders zou ik het ook niet zeggen. En als ik geen gelijk heb, geef ik het meteen toe." Kuijs: "Nee, Aad, dat nou ook weer niet."
Opblaaskerstboom
Ook Eckart Wintzen (63), de directeur die altijd in een verschoten spijkerbroek en met kunstig in de war gebrachte grijze manen rondloopt, heeft altijd gelijk. Dat vindt zijn blonde secretaresse Petra Kern (37) tenminste. Twee jaar geleden koos Wintzen, eigenaar en oprichter van Ex'tent, een venture capital-bedrijf voor 'groene' projecten, haar uit op `uitstraling'. "Er waren wel tien sollicitanten met veel betere papieren", beweert de baas van Ex'tent. "Maar Petra had een heerlijke uitstraling. Ze is gewoon een echt en warm mens." Voor Wintzen is dat essentieel. "Het onderhouden van mijn netwerk is het belangrijkste voor het slagen van mijn projecten. Als iemand voor de tweede keer belt en mijn secretaresse herkent hem niet, vind ik dat stom en onpersoonlijk. Petra legt de klant in een warm bad."
Ex'tent huist in een soort schuur midden in het bos bij Austerlitz, op de Utrechtse Heuvelrug. Bij binnenkomst dringt een scherpe lucht in de neus. 'Keizerskroonbloesems', licht Wintzen toe. "Wauw, dacht ik toen ik hier voor het sollicitatiegesprek kwam, zegt Petra Kern. "Maar Eckart was behoorlijk streng. Toch voelde het goed. Ik besloot dat het een uitdaging was om met hem te werken." Die 'uitdaging' gaat Kern iedere dag weer aan. "Eckart is niet erg voorspelbaar. Neem de verbouwing. Ik was heel lang met de architect bezig om door te spreken hoe Eckart het wilde hebben. Komt hij ineens met een totaal ander idee en moet alles weer anders. Dat irriteert mij in eerste instantie, maar het leert mij ook op een andere manier naar dingen te kijken."
"Ik ben een lastige man, erkent Wintzen lachend. "Alles moet zoals ik dat wil en het verandert heel snel in mijn hoofd. Maar ik kan ook veel van mensen houden." Kern: "Hij kan heel lief zijn. Voor mijn verjaardag heeft hij, heel schattig, thuis zitten punniken op de computer aan een kaart van Beauty and the Beast met fotootjes van onszelf erin."
En daarom moet een secretaresse voor Wintzen een vrouw zijn. "Het is moederlijk, verzorgend werk. Bij het bedrijf waar ik vroeger werkte liep een dozijn secretaresses over de gang. Wie is hier wiens moeder, dacht ik dan. De meeste kerels hebben vierkant werk, het gaat om geld, kille cijfers, grote belangen. Alleen een vrouw kan die hoeken afronden. We zitten in een maatschappij waarin de beslissingen grotendeels door mannen worden genomen. Om een beetje balans te krijgen zijn vrouwen nodig. Vrouwen zijn de smeerolie die het zakenleven zachter maken. Petra kan zowel onze relaties als mij ontzettend verwennen. Toen ik afgelopen kerst op zakenreis ging naar de tropen, gaf ze me een opblaas kerstboom mee, zodat ik toch nog een beetje het kerstgevoel had." Kern: "Ik hou van verwennen". "Heerlijk, maar ik doe het zelf ook graag", voegt Wintzen toe. "Ik ben degene die thuis de lekkere ontbijtjes maakt."
Toch is het niet altijd even fijn met Wintzen. "Als Eckart een rothumeur heeft, reageert hij het op mij af", vertelt Kern. "Daar zeg ik niets van. Ik heb inmiddels geleerd dat het niks met mij te maken heeft en dat het gewoon weer overwaait. En als ik er tegenin ga, wordt het alleen maar erger. Kan ik beter mijn mond houden." Op secretaressedag krijgt Kern niets. Zoekt Peter Legro een prachtige bos bloemen voor zijn Marielise uit, en kreeg zij vorig jaar nog een dure tennisset, Eckart Wintzen vindt cadeaus "aflaten": "Je secretaresse het hele jaar zeker als oud vuil behandelen en haar op secretaressedag een bloemetje geven. Ik behandel Petra altijd met respect." Wintzen kan zich goed voorstellen dat directeuren een affaire met hun secretaresse beginnen.
"Je hebt niet alleen een moeder-zoonachtige verhouding met elkaar, het lijkt ook op de relatie die je met een vrouw hebt. En beide verhoudingen zijn varianten op het oeroude man-vrouwpatroon: vrouw vangt stommiteiten op die man begaat. Dat de vrouw op die manier cruciaal voor hun succes is, hebben veel mannen niet door."
Zelf zou Wintzen op kantoor nooit verliefd worden, zegt hij. "Ik denk wel eens als ik een mooie vrouw hier op kantoor zie: wat een lekker ding. Maar daar doe ik verder niets mee." Een verhouding met de secretaresse beginnen vindt hij zelfs het stomste wat je kunt doen. "Ja, als je de baas van Gekke Henkie bv bent misschien nog wel. Maar in een groot bedrijf kan dat echt niet. Ik vind het superzwak dat sommige mannen hun machtspositie hierdoor gebruiken. Sukkels!"
Mooie vrouwen zorgen vaak voor nodeloze complicaties op kantoor, vindt de baas van Ex'tent. "Ze zijn veel aandacht gewend en zijn daardoor alleen maar op zichzelf gericht. Ze willen zelf verwend worden, en dat is geen sterke karaktertrek voor een secretaresse. Nee, ik zou nooit een stuk als secretaresse aannemen."