Eckart Wintzen op de bres voor het eco-systeem

"We graven ons eigen graf"

Na twintig jaar systeemontwikkeling stort ex-BSO/Origin directeur Eckart Wintzen zich op Belangrijker Zaken. Het ecosysteem, bijvoorbeeld. De remedie heeft hij ook al gevonden: schaf het huidige belastingstelsel - de wortel van alle milieuen werkloosheidskwaad - af en leg sancties op het gebruik van natuurlijke grondstoffen. "We moeten wel, we graven ons eigen graf."

Erica Verdegaal

"Ik ben Christus niet, maar ik doe tenminste iets," zei ex-BSO Origin directeur Eckart Wintzen (56) ooit in een interview. Hij heeft wellicht enig recht van spreken. In 1976 richtte hij het Bureau voor Systeem Ontwikkeling (BSO) op, dat hij via een zelfbedacht principe als een onuitroeibaar virus liet groeien: elk BSO-kantoor met meer dan vijftig personeelsleden splitste zich in twee zelfstandige vestigingen. Toen het bedrijf begin dit jaar, na een fusie met Philips automatiseringsafdeling C&P, tienduizend man personeel telde en ruim twee miljard gulden omzet maakte, vond Wintzen het welletjes. Afgelopen januari gaf hij z'n directeurschap op. De automatiserings-ondernemer heeft namelijk nog andere interesses. Een van zijn nieuwe avonturen heet Advanced Peptides and Biotechnology Sciences, een Amerikaans biochemisch bedrijfen dat nieuwe geneesmiddelen test om storingen in het immuunsysteem, die tot ziektes als psoriasis, Alzheimer en AIDS leiden, te lijf te gaan.

Zonder bestuurder

Daarnaast is Wintzen bezig aan een boek dat de wereld wakker moet schudden voor de ondermijnende werking van ons economisch systeem. Want in het Westerse economische model is iets grondig mis, meent Wintzen. Arbeid is duur, grondstoffen goedkoop. Winst maken betekent dus: zoveel mogelijk personeel eruit. "Inclusief WAO-ers, vervroegd gepensioneerden, en mensen die niet eens meer solliciteren, zitten we nu op een werkloosheid van 25 procent. Slechts een enkeling realiseert zich dat, terwijl dat percentage dagelijks toeneemt. In de haven van Rotterdam rijden al vrachtauto's zonder cabine en bestuurder. Als we zo doorgaan, maken we ons bruto nationaal produkt over vijftig jaar met één man die 's morgens het licht aandoet en de machine opstart. Dat is den de enige topbaan die er nog is.

"Daarbij produceren we de ene tijdbom na de andere. We zitten nu met de gevolgen van cfk's die we 15 tot 25 jaar geleden hebben geproduceerd. De 600.000 ton cfk's die we jaarlijks nog maken, zitten ook nog eens 25 jaar in de pijplijn. Men is er nog niet helemaal uit hoe schadelijk dat is. Maar alleen die onzekerheid is reden genoeg om met je poten van de ozonlaag af te blijven. Ook het kooldioxidegehalte hebben we de laatste honderd jaar laten stijgen met dertig procent. Straks is dat verdubbeld. Dat valt nooit meer terug te draaien. Binnen enkele decennia veranderen we dus parameters op deze planeet die in miljarden jaren zijn opgebouwd. Voor de aarde betekent dat helemaal niets. Onze planeet gaat nooit kapot. Wij wel. We graven systematisch ons eigen graf."

Een duurzame economie vraagt nieuwe spelregels, meent Wintzen. Het hele probleem schuilt volgens hem in ons fiscale systeem. Tachtig procent van het geld dat de overheid via bedrijven binnenkrijgt, zijn belastingen op werk, terwijl grondstoffen zelden zijn belast. Dit stelsel ziet hij als de wortel van alle milieu- en werkloosheidskwaad. Zijn remedie is simpel: keer het belastingstelsel om: belast juist grondstoffen en verminder de kosten op lonen. Naar winst strevende bedrijven zullen den grondstoffen sparen en meer arbeid inzetten. De heffing op materialen moet uiteindelijk even hoog zijn als de milieuschade die ontstaat door grondstoffen eerst aan de natuur te onttrekken en ze vervolgens als afval weer te dumpen. Een voorbeeld. Een auto verbruikt brandstof en zuurstof en produceert kooldioxide. In het nieuwe stelsel moet de automobilist betalen voor de waarde die hij in theorie aan de natuur onttrekt.

Wintzen: "Je kunt natuurlijk op de achterkant van een sigarendoosje uitrekenen dat dit systeem werkt. Handel is een dominante drijfveer in de Westerse economie. Wat goedkoop is wordt veel gebruikt en wet duur is weinig. Door werknemers goedkoper te maken en materiaal duurder, krijg je vanzelf een economie waarin meer personeel en minder materiaal verbruikt wordt. Zo zit ons systeem nou eenmaal in elkaar. Net als bij Monopolie bepalen de spelregels je gedrag. Als je de huur van de Kalverstraat verlaagt van 600 naar 60 gulden, den ga je anders om met je straten. Misschien wil je den wel helemaal geen Kalverstraat meer. Geef mij maar een station als dat het dubbele oplevert."

"AIs we zo doorgaan, maken we ons bruto nationaal produkt over vijftig jaar met één man die 's morgens het licht aandoet en de machine opstart. Dat is de enige topbaan die er nog is"

Geleidelijkheid

"In onze economie zou als spelregel kunnen gelden dat je de komende 25 jaar een geleidelijk oplopende heffing betaalt op gebruikte grondstoffen en een steeds lagere belasting op arbeid. Je krijgt den een heel ander prijsbeeld. Als jij nu een witte schilder laat komen, betaal je 65 gulden per uur. Die schilder houdt daar zo'n 20 gulden aan over. Dus neem je een beunhaas van 25 gulden. Uit dit prijsscala blijkt al dat een klus laten doen onbetaalbaar is. Als belasting op werk wegvalt, wil je wel weer iets laten doen. Dat helpt mensen aan de slag. Ik vind dus alles best, maar haal als overheid je geld in godsnaam niet weg in de categorie loonlasten. Haal het weg in de categorie materiaal lasten. De oplossing is simpel."

"Ook voor ondernemers zijn deze regels helemaal niet rampzalig. Mijn voorstellen verlopen allemaal via de weg van de geleidelijkheid. Ondernemers zijn creatief en flexibel genoeg om zich aan te passen. Als ze maar moeten. Kijk eens wat bedrijven de afgelopen 25 jaar voor veranderingen hebben ondergaan. Bedrijven zijn gewend elkaar af te troeven. Dat doen ze ook in nieuwe omstandigheden. Als het straks financieel-technisch niet meer mogelijk is om een Magnum-ijsje te verkopen, dan bedenk je toch iets anders?"

Hap-snap ecotax

BSO/Origin voerde in 1991 een milieuboekhouding in. De jaarrekening vermeldt sindsdien de kilogrammen en tonnen natriumdioxide, zwaveldioxide, kooldioxide, stof en waterstofchloride die BSO/Origin, via energieverbruik, auto's en vliegtuigen, het milieu in jaagt. Over 1994 bedroeg de geschatte schade daarvan - de onttrokken waarde - ruim vier miljoen gulden. Wintzen is er voorstander van dat elk bedrijf over vijf jaar verplicht is zo'n ecologische boekhouding te voeren. De heffing op de aangerichte milieuschade wil hij, over een periode van twintig jaar langzaam opvoeren tot honderd procent. Daarmee zijn alle ecologische verliezen gedekt.

Wintzen: "Ik ben tegen zo'n hap-snap ecotax. Laten we eerst eens nuchter uitrekenen wat het kost om afval op te ruimen. Dan weten we tenminste waar we het over hebben. Nu roepen we maar wat. We hebben bijvoorbeeld lood uit benzine gehaald. Maar heeft iemand ooit uitgerekend wat dat netto, aan vermindering van milieuschade, heeft opgeleverd? Je ziet tegenwoordig geen product meer zonder recyclingvignetje. Ik wil gewoon weten wat voor smoes er op die groene vlag staat. Op die manier komen bedrijven en milieuorganisaties ook weg uit de ruziesfeer. Bereken gewoon hoe erg iets is en praat erover met elkaar."

Economische tredmolen

"Consumenten gedragen zich ook ontzettend tweeslachtig. Ze schelden op Esso en Shell, maar hangen toch elke ochtend die benzineslang in hun auto. Het maatschappelijk systeem verandert als brandstof, door belasting op onttrokken waarde, vijf gulden per liter zou kosten. Die consument zegt dan: 'Dat vind ik te duur. Geef mij maar transport dat minder energie verbruikt en energie die niet zo vervuilt'. Misschien moet die energie dan met wind of zon worden opgewekt en worden opgeslagen in hele slimme batterijen. Als er in zo'n systeem overigens nog een auto voorkomt. Doordat arbeid nu duur is en grondstof goedkoop, is de hele economische tredmolen op goederen georiënteerd. We praten elkaar voortdurend aan dat we die nodig hebben. Maar waarom zou je de buurman niet kunnen imponeren met een chauffeur die elke ochtend aan komt fietsen om jou met een heel compact zuinig autootje naar kantoor te brengen? Dat zie ik liever dan een of ander 3000 cc poeha-model waar de halve aarde voor is leeg gesloopt."

"Door belasting te heffen op onttrokken waarde kom je terecht in een economie met goedkoop personeel en kostbare materialen. Je bevredigt behoeften van mensen dan eerder met dienstverlening dan met spulletjes. Maar als ik nu zeg dat een dienst als vervoer per draagstoel of riksja status kan hebben, dan zeg jij: 'Nou Wintzen, wat een feodale gedachte'. Ik noem dat daarom expres. Voor zo'n klein pezig Aziaatje is het inderdaad een kloteklus om een grote dikke westerling in z'n fietsje te hebben. Maar weet je wat ook vervelend werk is? In het pestlawaai van een fabriek ergens honderdduizend kleine kutchipjes in douwen. Ook dat rotwerk doe je voor anderen en niet voor jezelf. We houden er een soort gereformeerde moraal op na en maken elkaar wijs dat dat allemaal niet meer kan en mag. Het eindresultaat is dat we elkaar blij maken met allerlei produkten die straks volledig automatisch tot stand komen. Want je mag natuurlijk ook niet meer in die fabriek zitten waar je zulk rotwerk moet doen. Die wordt dus ook geautomatiseerd. Dan zijn we allemaal werkloos. Hartelijk gefeliciteerd."

Wintzen denkt met z'n filosofie een paar sleutels in handen te hebben om een duurzame economie te bereiken. "Dat lukt volgens mij niet met doemdenken. We moeten naar een andere maatschappij toe. Ik wil het gesprek daarover op gang brengen. Het moet een volksdiscussie worden. En niet omdat een minister besluit er een breed maatschappelijk debat van te maken. Daar heb je geen moer aan. Je kunt het volk niet voorschrijven waarover ze moeten praten. Het gaat erom wat ze denken. Daarom leg ik mijn ideeën vast in een populair leesbaar boek en niet in een of ander eng milieurapport, waar de minister met wat geluk een uittreksel van drie bladzijden van laat maken."

Nachtmerrie

"Ik zie dit niet als een eenvoudige opgave. Om te beginnen kan ik het nooit in m'n eentje teweeg brengen. Ik ben maar een van de krachtenveldjes in het hele mondiale spel. Wat dacht je bijvoorbeeld dat meneer General Motors van Eckart Wintzen vindt? Die heeft natuurlijk nog nooit van mij gehoord. Zo'n verandering moet je ook niet in één land doen, maar samen met de andere OESO-landen. Ik zie mijn boek als het zetten van een wissel. Het gaat natuurlijk niet precies zo als ik het opschrijf. Er zullen denkfoutjes inzitten en er zullen verfijningen komen."

"Mijn nachtmerrie is dat we het schip niet op tijd weten te keren, en dat er een gesel komt, van welke aard dan ook. Als je de planeet dramatisch pest, volgt er uiteindelijk altijd een maatregel om de balans te herstellen. Stel dat door de kooldioxide-uitstoot het peil van het zeewater vijf meter stijgt, dan wordt tweederde van ons nu bewoonde land onbruikbaar. Een nieuw evenwicht op aarde kan ook ontstaan op een manier waar de mens niet meer bij betrokken is. Wie weet komt er een virus zoals AIDS, maar dan overdraagbaar door met elkaar te praten. Dan is het snel over met ons. Mijn droom is dat we het roer omgooien voor het te laat is, en dat we over 25 jaar bouwen aan een hele andere maatschappij. Het zal wel moeten."