Een dode liniaal

RIVIER. Dijk. Wolken.

Landschap als geheugen QR voor tekens van een eeuwen gesproken taal / Doorgestreept door wie geen tegenspraak verdragen, langs een dode liniaal." Strofen van Willem van Toorn, zondagmiddag op een spandoek boven het podium van De Balie.

Het zijn de bittere woorden van een actievoerder aan de verliezende hand, maar 'geen tegenspraak verdragen' klopt, want alle betrokken ambtenaren hadden geweigerd acte de présence te geven. De aanwezigen overzagen wat de dode liniaal al heeft aangericht. Toen de kunstenaar Willem den Ouden het optreden van de overheden in het rivierenlandschap vergeleek met het regime van Ceausescu. kon het D66-kamerlid Eisma zich daar wel in vinden.

Het is met de dijkverzwaringen net zo als met de WAO: de uitkomst van het proces zal niemand echt bevredigen. Een halve afbraak van een sociale verzekering, half behoud van het rivierenlandschap. Dat is nu eenmaal het saldo van de democratie: totale bevrediging wordt niet in het vooruitzicht gesteld. men moet zich tevreden stellen. Maar ondertussen is het proces zelf nu aan toenemende kritiek en onvrede onderhevig.

Steeds meer groepen vooraanstaande burgers steken de kop op. bezorgd over 'de kloof tussen de burger en de politicus'. het immobilisme en de stagnatie van de politiek en de vervuiling van de democratie. Eerst had je al jan Schaefer en zijn bende, André van der Louw en zijn genootschap. Nu manifesteert zich de kring rond Henk Zeevalking en de Club van Schiermonnikoog. . Deze politieke salons hebben vooralsnog meer vragen te bieden dan antwoorden en ze verwijten Den Haag het geven van 'pseudo-antwoorden', wat nogal gemakkelijk klinkt. Maar hun opbloei duidt op een woelend ongeduld, dat doet denken aan een kwart eeuw geleden. toen Nieuw Links, D66 en de PPR ontstonden.

Alleen richtten verontrusten toen partijen op en nu vooral niet. Het partijwezen zelf is in diskrediet geraakt. Zou wijlen Den Uyl dan toch gelijk krijgen met zijn hypothese dat politieke vernieuwing zich om de generatie voordoet? Ik denk niet dat hij blij zou zijn met de chaotische manier waarop deze zich thans wellicht begint af te tekenen, maar de vorm van vernieuwing heb je nu eenmaal niet ia de hand.

Wat de meeste initiatieven (Schiefer, Schier, Zeevalking) gemeen hebben is systeemkritiek. Het politieke stelsel deugt niet, reageert niet, stimuleert niet. De besluitvorming is irrationeel, het debat is te detaillistisch, de procedures bestaan uit dwaalsporen. Het komt overeen met de noties waaruit D66 ontstond en het is kenmerkend dat sommige oprichters van die beweging (Zeevalking, Glastra van Loon) zich thans onder de verontrusten scharen. D66 is een gewone partij geworden. deel van het systeem.

Dertig jaar geleden, zei een deelnemer aan het Baliedebat. zag het ernaar uit dat de binnensteden ten prooi vielen aan de vooruitgang. Dode linialen trokken brede autostrada's door tot de betonnen kantoortorens en warenhuizen in de oude centra. De burgers die daartegen in verzet kwamen. pasten in een paar huiskamers - twintig in Amsterdam. tien in Groningen. vijf in Dordrecht. Maar ze vonden gehoor bij de media en, naar via de stembus bleek, bij de kiezers. Wethouders kwamen ten val of bekeerden zich en de kaalslag van de binnensteden raakte van de agenda.

In het rivierengebied ging het anders. Ook daar kwamen kleine groepen in actie tegen de kaalslag en de reactie van de overheid bleef niet uit. In 1977 verscheen het advies van de co-emissierecht. Mantilla op de bul1dozer, dat tot matiging opriep. Maar Rijkswaterstaat is sedertdien, gedekt door de onverschilligheid van de politiek. het landschap blijven doorstrepen. De media kwamen in het geweer en na zestien jaar stelde een nieuwe commissie, vernoemd naar Boertin, weer hetzelfde advies op. Geen nieuwe inzichten, maar 55 procent behoud van het landschap.

In De Balie overheerste ongeloof dat Rijkswaterstaat zich daar veel aan gelegen zal laten liggen. Het zijn telkens de zogenoemde uitvoeringinstanties die de schade aanrichten. Het staatsapparaat. eenmaal in beweging, is niet meer tot stilstand te brengen.

Wat is het verschil met de binnensteden? Stroomt de Waal te ver van de binnenkamers waar het beleid bepaald wordt? Misschien is het eerder zo dat de stedelijke lobby het tij mee had. Het begin van de jaren zeventig was een episode waarin de politiek flexibel was, gevoelig voor tegenspraak. open voor verandering. Daarna zijn de luiken weer dicht gegaan, alternatieven worden niet overwogen, inspraak genegeerd, oppositie gewantrouwd. De korte zomer van de democratie was voorbij.

'Politieke vernieuwing': wat zou het betekenen? Het is al heel wat wanneer het betekent dat politici en partijen teruggeleid worden naar hun eigen uitgangspunten zoals die zo fraai- in beginselprogramma's en Troonredes staan. Van immobilisme en halsstarrigheid valt daar niks te lezen en al helemaal niet van 'geen tegenspraak duiden'.