Het camera laboratorium

In de VS kijken ze niet op van een programma als 'Big Brother', dat daar binnenkort wordt gelanceerd. De toekomst is immers aan het alziend oog van de camera.HP/De Tijd Het in Nederland zo omstreden programma Big Brother, dat volgende maand in de Verenigde Staten wordt uitgezonden, maakt daar weinig commotie los. Meer dan als een maatschappelijk dieptepunt zien televisiecritici het programma als een logische volgende stap in de ontwikkeling van de televisie. Volgens sommigen is het zelfs een voorproefje voor een panoptische toekomst, waarin alles en iedereen voortdurend door camera's in de gaten wordt gehouden.

Begin jaren negentig begonnen televisieseries in Amerika plaats te maken voor actualiteitenrubrieken waarin het echte leven werd gedramatiseerd. De soapachtige Witte Huis-verslaggeving zette die trend verder voort. En afgelopen jaar zagen televisieberoemdheden zich verdrongen door totaal onbekende Amerikanen die hun leven op TV etaleerden in de razend populaire quiz 'Who Wants to Be a Millionaire'. Aangespoord door die hit kwam een concurrerende omroep met 'Who Wants to Marry a Multi-millionaire' als tegenzet.HP/De Tijd Er duiken allerlei varianten op deze ontwikkeling op. CBS zendt Survivor uit, een op het Zweedse programma Expeditie Robinson gebaseerd zusje van Big Brother. ABC lanceert binnenkort The Makíng of the Band, een programma waarin een beginnend jongensgroepje wordt gevolgd. Omroep Fox heeft plannen om een hele middelbare school vol te hangen met camera's. Zelfs de degelijke, tikkeltje ouderwetse Amerikaanse publieke omroep PBS doet mee met de rage en zendt een Britse productie uit waarin een gezin wordt opgesloten in een huis vol camera's.

De grote kracht van de reality-soaps, menen televisiecritici en mediapsychologen, is dat mensen als het ware zichzelf op televisie zien. De nieuwe TV-sterren hadden je vrienden kunnen zijn, schrijft The New York Times. "Ze zien eruit alsof ze hadden kunnen rondlopen in een voorstedelijk winkelcentrum in een blanke middenklasse-woonwijk. En in tegenstelling tot de sterren uit Hollywood, kunnen ze vaak best een dieet of bezoek aan de orthodontist gebruiken." Het doet denken aan een uitspraak die Eckart Wintzen alweer enige tijd geleden deed tijdens een lezing over de toekomst van de media: "Over een aantal jaar is vragen `Wat is er op de televisie?', net zo dom als vragen `Wat is er vanavond op de telefoon?'. Wij zijn zelf op de televisie." Sommige media watchers wijzen op de opmars van de webcam. Vanaf duizenden plaatsen worden via internet fragmenten uit het echte leven de ruimte in geslingerd. Honderden mensen hebben sinds de Jennicam, een internetcamera die continu het leven van ene Jenny uitzendt, van hun leven een 24-uurs-televisieprogramma gemaakt en hun huis volgestouwd met camera's die allerlei onbenullige handelingen zoals het smeren van de ontbijtboterham en zelfs het kijken naar de televisie uitzenden. Programma's als Big Brother nemen die esthetiek nu over en maken er primetime-televisie van.

Anderen zien zulke programma's wortelen in de versoaping van de Amerikaanse politieke verslaggeving. Vroeger wilden mensen geen realiteit maar perfectie, schrijft de Tulsa World. Ze gaven de voorkeur aan de ideale john en Jackie boven de echte. Ten tijde van Bill Clinton is die Kennedy-formule binnenstebuiten gekeerd en is de glamourvolle illusie ingewisseld voor de hypnotiserende werkelijkheid. Clinton heeft het Amerikaanse publiek een nieuw avontuur in voyeurisme verschaft waarop de reality tv voortborduurt.

Volgens de Boston Globe zullen we in de toekomst getuige zijn van vele mensen die op televisie met elkaar flirten, seks hebben, scheiden en over elkaar roddelen. Prime timetelevisie verandert in een plek waar striptease, spionage en afluisteren welig tieren. Een programma als Big Brother, gaat de Globe nog verder, is een voorproefje van wat ons binnen tien jaar allemaal te wachten staat: continue observaties door honderden camera's die hun beelden via digitale netwerken rechtstreeks uitzenden.

The New York Times stelt vast dat onze werkelijkheid steeds meer op het Big Brother-huis begint te lijken. Camera's in winkelcentra, parkeergarages en bij pinautomaten registreren een steeds groter gedeelte van ons doen en laten. Webcams zenden beelden uit vanaf duizenden plaatsen. Big Brother is volgens die gedachtegang een sociaal mini-laboratorium voor de komende decennia, waarin de menselijke reactie op het alziende oog van de camera wordt getest. "De lijn van wat privé is en wat openbaar wordt door het oprukkende cameraoog steeds minder duidelijk," zegt media-psycholoog Stuart Fischoff in de Boston Globe. Dat leidt tot een toekomst die hem, meer nog dan aan George Orwell, aan Aldous Huxley doet denken. "Volgens Orwell worden we geknecht door de kracht die we haten. Huxley voorspelde dat we tot slaaf worden gemaakt van de kracht die we liefhebben," legt hij uit. Dat laatste is volgens hem het geval bij Big Brother. Onszelf op televisie te zien wordt een verslaving, een opiaat waar we geen genoeg van kunnen krijgen. "Ons gezonde verstand begint het te laten afweten, en we zeggen: Hé, wat moet ik doen om een beroemdheid voor een paar minuten te kunnen worden?"

Ook de schrijver van een artikel in het New York Times Magazine ziet Big Brother als een voorproefje voor een toekomst vol met webcams, bewakingscamera's en eindeloze realityprogrammering op de televisie. De bewoners van het Big Brother-huis zijn dan pioniers, ontdekkingsreizigers, die nog onbetreden paden slaan door het terra incognita van die panoptische toekomst. "Blootstelling aan alles registrerende media is - tenminste zo luidt de theorie - zoiets als blootstelling aan de elementen. Alleen, de elementen zijn nu beeld en geluid, en de hitte van studiolampen in plaats van de snijdende wind." De BigBrother-nauten zijn volgens hem de Scotts en Amundsens van onze tijd, diegenen die de druk van de lens kunnen weerstaan, zoals de poolreizigers de ijzige koude en sneeuwstormen wisten te weerstaan. Big Brother-huisgenoten bereizen de Amazonerivier van hun persoonlijkheid, zijn niet bang om zich te wassen of om te huilen (en niet te vergeten om zich uit te kleden) in vol aangezicht van miljoenen vreemdelingen.

Precies daarin zou dan ook de verklaring van het enorme succes van Big Brother kunnen liggen. Bart, Karin, Ruud en de anderen groeiden volgens die theorie uit tot moedige avonturiers, die met gebolde zeilen langs de Kaap de Goede Hoop van de eenentwintigste eeuw stormden.