Het einde van de generaal

Is coachen op het voetbalveld hetzelfde als coachen in een bedrijf? Aan de vooravond van het Europees Kampioenschap voetbal praten ondernemer Eckart Wintzen en voetbaltrainer Martin Jol over het kneden en motiveren van een team. Over 'concepten' en 'geluk': de tijd is voorbij dat de coach en de manager generaal konden zijn.

"Pas op met het trekken van parallellen." Eckart Wintzen (oprichter BSO/Origin, tegenwoordig directeur-eigenaar van Ex'tent) begint met een waarschuwing. "Manager zijn is wezenlijk anders dan het leiden van een voetbalteam." Het voornaamste verschil zit in 'de tijd', stelt Wintzen. "In de anderhalf uur van presteren bij voetballen kan de coach nauwelijks nog wat doen. Dan verkauwt hij zijn nagels en rookt een pakje sigaretten en kan hooguit nog wat aanwijzingen geven. Echt ingrijpen is er niet bij. De voetbalcoach kan slechts in de trainingen inspireren en motiveren. Met alle publiciteit worden conclusies over de prestaties snel getrokken. In het bedrijf passeert de tijd langzamer en worden de resultaten pas later zichtbaar. De manager heeft dus tijd te handelen en bij te sturen." Waarvan akte.

Teamgeest
Voor een deel praten Eckart Wintzen ("nul verstand van voetballen") en RKC-trainer Martin Jol (trainde voorheen ook Roda JC en Scheveningen) over heel verschillende zaken. Toch zijn er behoorlijke overeenkomsten tussen de voetbalcoach en de (coachende) manager. Plat gesteld werken ze allebei met mensen die ze tot een team moeten kneden. Een team of bedrijf met louter eenlingen behaalt geen aansprekende resultaten. Hoe gaan Jol en Wintzen om met hun 'spelers' en wat zijn hun uitgangspunten?

Martin Jol vergeleek voetballen ooit met een blokkendoos. "Voetbal is een optelsom, een optelsom van blokken. Als de bezetting klopt en de blokken sluiten op elkaar aan, zal het resultaat in negen van de tien gevallen optimaal zijn." De veld- of teambezetting is cruciaal. Jol noemt het de taak van de coach om de posities in een team zó te bezetten dat er een ideale mix ontstaat. "Je moet op het veld een soort leider hebben die zegt waar het op staat, een clown, een jongen die zijn mouwen opstroopt als dat nodig is en nog een paar van die rollen. Als je dat als coach niet hebt, moet je zelf gaan praten om die dingen op te roepen. Wij missen nog twee jongens in dat rollenpatroon, dus ik praat te veel."

Het kloppend maken van de bezetting, dáármee begint het kneden van een team. Zorgvuldig kiezen dus. Maar in een markt waar de prijs van de spelers tot onnavolgbare hoogte is gestegen, hebben coach en club het niet meer voor het uitzoeken. Jol moet het doen met de 13 à 14 spelers die goed genoeg zijn voor het eerste elftal, en daar moet hij voorzichtig mee omspringen. Hij moet ze fit en gemotiveerd houden. "Met een grotere selectie creëer je grotere concurrentie. Dat is ideaal om spelers 'scherp' te houden."

Bedrijven kampen tegenwoordig met een soortgelijk euvel. Aan de ene kant is personeel schaars. Aan de andere kant hebben bedrijven veelal mensen in dienst die er al lang zitten, maar die de manager niet altijd zelf zou kiezen. "Zelf probeer ik altijd verschillende karakters bij elkaar te zoeken en de taken passend over de mensen te verdelen", stelt Wintzen. "Daarnaast moet je het team in ieder geval zo samenstellen dat er gelachen kan worden. Waar niet gelachen wordt is iets ernstig mis."

Valkuil
Dat Jol veel praat om zijn spelers te motiveren is volgens hem niet de bedoeling. "In een wedstrijd tegen Ajax of Feijenoord hoef ik niets te doen, maar voor een wedstrijd tegen Telstar, een niveau lager, is de motivatie voor spelers kennelijk moeilijk op te brengen. Dan praat ik veel met ze, ook individueel." De RKC-trainer noemt de motiverende rol een valkuil. "Motivatie moet in de spelers zelf zitten."

Wintzen kan zich daar in vinden, maar stelt daar tegenover dat de manager toch op zijn minst inspirator moet zijn. "De manager is toch degene die de grote lijnen uitzet of de tactiek bepaalt. Hij is ook degene die de reële doelen stelt om te voorkomen dat mensen gedemotiveerd raken."

Wintzen gaat verder: "De coach moet een goede samenwerking realiseren in een team. Daarvoor is volledig vertrouwen nodig, of je nou een midvoor bent of een computernerd. Iedereen moet zich gewaardeerd voelen door iedereen. Het is aan de coach voorwaarden te scheppen dat 'het' gebeurt. 'Het' is dat onbenoembaar fluïdum dat uitnodigt om te presteren."

Vertrouwen
RKC-trainer Jol vindt het vertrouwen dat de coach heeft in zijn spelers en vice versa cruciaal. "Als iemand de eerste twintig minuten van de wedstrijd geen bal raakt, kan ik hem wel wisselen, maar ik heb hem ook de hele week goed zien trainen. Daarom staat hij ook op het veld. Dus ik wissel niet zo snel. Ik blijf lang achter iemand staan." De RKC-trainer verhaalt het Engelse voetbal van 'vroeger'. Tien jaar geleden mochten teams daar slechts één speler wisselen in een wedstrijd. "Als jij als coach iemand selecteerde, moest je ook de gevolgen dragen."

Spelers moeten wel beseffen dat het vertrouwen ergens ophoudt, stelt Jol. "Ik heb eens tegen een hele getalenteerde jongen gezegd dat hij niet terug hoefde te komen, omdat hij een jongen in de buik had gestompt. Zonde, want die jongen had hier ver kunnen komen. Tegelijkertijd heb ik een jongen die het heel moeilijk heeft. Zijn draai niet kan vinden. Vaak ziek is. Die geef ik toch een kans. Daar praat ik vaak mee."

Wintzen: "Je moet altijd investeren in de relatie met je medewerkers. Als iemand niet presteert heeft hij of zij aandacht nodig. Dan is het aan de coach om te praten. Wat is er mis? Zijn er spanningen thuis? Of heb je wellicht een verkeerde taak neergelegd bij hem of haar? Je werkt aan oplossingen. Alles moet bespreekbaar zijn. Op die manier investeren in je medewerkers betaalt zich later driedubbel terug."

De rol van de voetbalcoach is veranderd ten opzichte van pakweg tien jaar geleden, stelt Jol. De oorzaak ligt deels bij de media ("ik voel me soms een soort entertainer"), deels bij de grote financiële belangen. Spelers voelen de druk van de media allemaal verschillend. Dat vraagt om een individuele benadering. "Communicatie met individuele spelers hoort er nu gewoon bij. Toen ik nog voetbalde praatten trainers niet individueel. Ze dachten in het collectief, zoals Van Gaal nu nog doet."

Wintzen valt hem bij. "De moderne manager of coach kan geen generaal meer zijn. Het rigide van boven naar beneden opleggen van gedragsregels en patronen is niet meer van deze tijd, niet in de onderneming, niet op het veld."

Een paar sterren
De veranderende rol van coaches heeft alles te maken met veranderende menselijke verhoudingen. Martin Jol zou soms wel wat meer afstand willen tussen hem en de spelers, om zo 'neutraal' mogelijk zijn ideale team samen te stellen. Maar het lukt niet. Hij moet zijn spelers individueel motiveren. Hij heeft ook een te smalle basis om echt te kunnen kiezen, vindt hij.

Wintzen over zijn onderneming: "De manager moet nul afstand hebben van zijn personeel. Jij bent één van hen. Kunstmatig afstand kweken is fout. Dat zie je in militaire dienst. Met een paar sterren krijg je de bevoegdheid om mensen af te zeiken. Dat werkt niet." Leiderschap hoort zich op een 'natuurlijke' manier te openbaren en wordt dan gewaardeerd.

Jol: "We hebben hier iemand die heel gemotiveerd is en ambitieus, maar niet zo slim. Die moet je sturen. Een ander is weer heel erg begaafd en talentvol, maar niet gemotiveerd. Die moet je achter de broek aanzitten. Onze aanvoerder heeft allebei. Daarom is hij ook aanvoerder. Dat betekent wel dat iedere speler een individuele aanpak krijgt."

Spelers moeten voldoende kwaliteit hebben én gretig zijn, stelt de voetbaltrainer. Cruijff wilde eigenlijk ieder jaar een nieuw team, dat gretig was. Een team dat alles al heeft bereikt, is moeilijk tot dezelfde daden te bewegen. Kijk naar Feijenoord dit jaar. Ik kan me voorstellen dat bedrijven jaarlijks een paar nieuwelingen binnenhalen, voor wat nieuw elan."

Overigens is succes ongrijpbaar, vindt Martin Jol. "Toen Rinus Michels in 1988 met het Nederlands elftal Europees kampioen werd, werd het 'Michels-concept' overgenomen. Maar wat was er gebeurd? Na twee slechte wedstrijden kwam Van Basten erin. Plotseling klikte het in het team, Van Basten krijgt het op z'n heupen en wordt topscorer van het toernooi. Geluk speelt gewoon een hele grote rol in het voetbal."

Toch nog even de verschillen tussen voetbal en het andere zakenleven. Wintzen: "In het voetbal is er in zekere zin niets nieuws meer onder de zon. Natuurlijk wordt de motivatie dan moeilijk. Dat heb je in een bedrijf niet. Dat draait altijd door, omdat je door kunt groeien. Bovendien heb je te maken met continue veranderingen in de maatschappij. 99 Van de 100 branches veranderen in vier jaar tijd weer ingrijpend. Dan komt een team als vanzelf anders in elkaar te zitten. En met alle respect voor het voetbal. Dat is de afgelopen 100 jaar hetzelfde gebleven. Met elf jongens op een even groot veld met dezelfde spelregels. De problemen daar zullen dus altijd zo ongeveer hetzelfde zijn."