Hoe briljant ook, wie niet presteert vliegt de laan uit

Philips-dochter Origin kampt met torenhoge fusiekosten, veel te lage resultaten en verkeerde klanten. CEO Geoffrey Carroll vertrok nauwelijks een half jaar na zijn aantreden. Toeval, of de straffende hand van Philips-topman Cor Boonstra?

Door Hans Kamerbeek

De twee beste mannen uit de branche zouden vijf maanden geleden het Nederlandse automatiseringsconcern Origin naar een rol als wereldspeler gaan leiden. Nu al staat een van hen op straat. En rijst serieus de vraag of Origin zijn ambitieuze plannen nog kan waarmaken. Direct betrokkenen geven hun visie.

Juichende persberichten en een zeer enthousiaste topman Henk Cohen begeleidden de binnenkomst in juni dit jaar van de Amerikaan dr Geoffrey Carroll (44) en de Bnt Thomas Butler (44). Tromgeroffel en een erehaag zouden bij hun entree niet misstaan hebben. "Beiden zijn hooggeschoold, met een enorme ervaring. Als je bij ze zit, word je helemaal rustig", bekende Henk Cohen, tot juni de hoogste baas van Origin, tegenover FEM. En het persbericht verslikte zich bijna in hoogdravendheid: "De Raad van Commissarissen en Chief Executive Officer Henk Cohen hebben wereldwijd gezocht naar leiderschap en expertise om het nieuwe Origin klaar te stomen voor de volgende eeuw. Carroll en Butler hebben beiden in belangrijke mate bijgedragen aan de miljardengroei en winstgevendheid van EDS de afgelopen vijf jaar in Europa." Het door de Texaanse miljonair opgerichte EDS, een afkorting van Electronic Data Systems en tot deze zomer een dochter van autoconcern General Motors, krijgt erkenning van vriend en vijand als het meest succesvolle informaticaconcern ter wereld. Dat succes wilden ze bij Origin ook. Dus werd Carroll Chief Executive Officer, tenvijl Butler zich als zijn rechterhand met de titel Chief Operating Officer mocht tooien.

Vijf maanden later was het sprookje uit. De Philips Persdienst verstuurde een kort en sober persbericht op 7 november: "De Raad van Commissarissen van Origin heeft besloten de relatie met de heer Carroll niet te continueren." Rechterhand Butler neemt zijn taak over. Geen toelichting, geen verklaring, niets. De stilte die Philips én Origin daarop laten volgen is oorverdovend. Zozeer zelfs dat er irritaties en gene ontstaan binnen Ongin, vooral binnen het BSO-deel van het begin dit jaar met Philips-dochter C&P gefuseerde bedrijf.

Mensgerichte benadering.

Open communicatie was een van de cultuurkenmerken van BSO, opgericht door de flamboyante Eckart Wintzen, die de hiërarchie tot een minimum beperkte en een mensgerichte benadering uitwerkte in zijn beroemd geworden cellenstructuur. Zodra een bedrijf groeide tot meer dan veertig mensen, volgde een opsplitsing, want 'anders kun je elkaars voornamen niet meer onthouden'. Een 'mea culpa` klinkt uit de mond van Hans Stellingsma, directeur Ongin Nederland: "We hebben de laatste tijd niet gecommuniceerd. Dat gaat veranderen."

Wat is volgens insiders de meest waarschijnlijke verklaring voor het plotselinge vertrek van Geoffrey Carroll? Het meest gehoorde scenario luidt als volgt. De alom bejubelde informatica-deskundige had een plan ontwikkeld met een wereldwijde strategie voor Origin, die in de plaats moest komen van de versplinterde landenstrategie. Boonstra bleek niet onder de indruk van de groeicijfers voor omzet en winst in dat plan en zette de man op straat. Zoals hij al vaker in zijn carrière heeft bewezen snel te kunnen besluiten.

De enige van Philips en Origin die iets wil zeggen over het vertrek van Carroll is Hans Stellingsma. "Dat scenario zit er helemaal naast. Dat was niet de reden van vertrek. Neemt u van mij aan dat er moed voor nodig was om deze beslissing te nemen. Op zo'n korte termijn doet dat veel pijn, zowel intern als extern. Iedereen praat er over. Niet alleen de eigen medewerkers, maar ook de klanten. Ik zit nu met u weer te praten. Nee, ik verwacht niet dat er ooit een verklaring komt. Alleen de commissarissen en de heer Carroll zelf kunnen dat doen. En ik verwacht niet dat zij zich zullen uitspreken." Na enig aandringen zegt Stellingsma nog: "lk denk dat dit besluit goed is voor de bescherming van de integriteit van het individu. We zijn er niet op uit om Geoffrey Carroll te beschadigen." Het lijkt er dus op dat Carroll de hoge verwachtingen niet heeft kunnen waarmaken. Iedereen houdt nu zijn mond om de schade aan Carroll's carrière te beperken.

Managementfout.

Als zijn persoonlijk functioneren niet de reden is voor zijn plotselinge vertrek, over welke problemen kan Carroll dan gestruikeld zijn? In de eerste plaats over de fusiekosten. Een reorganisatievoorziening van 25 miljoen voor de fusie die begin dit jaar van start ging, blijkt verre van voldoende. Volgens twee analisten, Edwin Flick van Rabo Securities en Eric de Graaf van ING Barings heeft Philips-topman Cor Boonstra vier weken geleden tijdens een analistenbijeenkomst verteld dat nog eens vijftig tot honderd miljoen nodig is voor de integratie van BSO/Origin met Philips-dochter C&P (Communications & Processing). Dat is een managementfout van de eerste orde, want een goede manager moet fusiekosten van te voren nauwkeurig kunnen taxeren. Die fout kun je Carroll echter niet aanrekenen. Wel zijn voorganger Henk Cohen. Hij is inmiddels vice-voorzitter van headhuntersbureau Spencer Stuart in Amsterdam en laat via zijn secretaresse weten vragen over Origin 'niet relevant' te vinden.

Carroll kreeg zeker wel te maken met de sterk tegenvallende resultaten van Origin. Het lijkt immers heel wat: bijna 13.000 mensen, verdeeld over 147 vestigingen in 27 landen en een omzet van bijna twee miljard. Ongin is daarmee de derde van Europa in de IT-branche (informatietechnologie) en de tiende van de wereld. Maar daarmee hebben we alle goeie cijfers gehad. Want de resultaten van al die mensen en al dat geld vallen zwaar tegen. Per gulden besteed aan personeelskosten én aan inkoop genereert Origin beduidend minder geld dan de concurrenten. Het gevolg is dat de bedrijfsmarge (resultaat in procenten van de omzet) niet hoger komt dan een magere twee procent, terwijl de concurrenten gemiddeld op twaalf procent zitten. Daar ligt een taak voor een manager.

Dat vindt Philips-topman Boonstra ook. Hij kondigde vijf weken geleden aan dat er managementlagen gaan verdwijnen op het hoofdkantoor, bij de divisies Licht, Media, en ook bij Origin. Carroll is daarvan het eerste slachtoffer, bevestigt de Philips Persdienst. Dat moet dan betekenen dat de cijfers van dit jaar niet veel beter zijn, want de bovengenoemde cijfers zijn van vorig jaar en daarvoor kan Carroll moeilijk verantwoordelijk worden gesteld.

Origin kampt met meer problemen. Cru geformuleerd heeft het bedrijf de verkeerde klanten. Waar Origin groot in is, heet in de branche denigrerend 'bodyshopping'. "Als een klant vraagt om drie automatiseerders voor drie maanden, zeggen wij nee, ga maar naar Origin", vertelt een Nederlandse concurrent die liever anoniem wil blijven. Het grote EDS sluit alleen nog maar langdurige contracten af van gemiddeld 8 jaar. "Om dat beleid vol te houden moeten we tegen de helft van de aanvragen nee zeggen`', zegt de vice-president Northern Europe, J.A. Schoemaker. EDS Nederland heeft uitbestedingsopdrachten van NS, CSM, Heineken, Unilever, Shell en Nedlloyd, en ligt met ongeveer zestien procent bedrijfsmarge flink boven het marktgemiddelde van twaalfprocent.

Inhaalslag.

Met ongeveer tien procent van het orderbestand aan langdurige contracten moet Ongin een forse inhaalslag maken. De plannen daarvoor heeft de Raad van Commissarissen vorige week goedgekeurd. Directeur Origin Nederland, Hans Stellingsma: "Onze kreet is: meer managed services. Dat betekent vragen van klanten oplossen als integrale kostenreductie, toenemen van productiviteit. Daarbij gaan we over tot afspraken over resultaatverplichting, waarbij we dus de lusten en de lasten delen met de klant. Dat is onze strategie voor de komende jaren." Een uitbreiding van de strategie dus met organisatie-advies en consultancy.

Groei van de omzet is ook nodig om een ander probleem op te lossen. Philips is niet alleen eigenaar, maar ook nog eens goed voor ongeveer veertig procent van het werk. Die afhankelijkheid is beide partijen een doorn in het oog.

De arme Geoffrey Carroll had nog meer ellende op zijn bord liggen. Om het gestelde doel van een verdubbeling van de omzet tot vier miljard gulden in 2000 te bereiken is extra personeel nodig, heel veel personeel. Mattijs Kropholler, concerntopman personeelszaken, heeft berekend dat het aantal medewerkers dan moet groeien van dertienduizend tot dertigduizend. "De bedrijfsstrategie is niet alleen vrij eenvoudig te vertalen in financiële cijfers, maar ook in mensen", zei hij onlangs in het blad PW. Maar Origin vist in een vijver die vrijwel leeg is en opleidingen hebben te laat de plotselinge vraag zien aankomen naar informatica-specialisten.

Het enorme tekort aan geschoold personeel is het gevolg van een plotselinge opleving in de IT-branche. Niemand heeft zien aankomen dat veel grote concerns op grote schaal gaan 'outsourcen' en dan met name hun automatiseringsafdelingen. Daarbij komen nog de vele vragen die de invoering van de euro en het jaar 2000 stellen aan de bestaande software. "De IT-markt zal nog zeker drie tot vier jaar florissant groeien", verwachten analisten als Eric de Graaf van ING Barings en Edwin Flick van Rabo Securities. Groeischattingen variëren tussen 15 en 20 procent per jaar.

Dan is er het nog onopgeloste CAO-probleem, waarvan Cohen nog begin dit jaar zei:

"We komen halverwege dit jaar met een nieuwe regeling." Niet dus. De mensen die van Philips komen, hebben een CAO met betere arbeidsvoorwaarden dan de regeling voor mensen van BSO, waar nooit een vakbond binnen kwam. Dat levert bizarre situaties op. Zoals twee collega's die hetzelfde werk doen, maar van wie de een meer verdient en meervakantiedagen heeft dan de ander. "Dat is ook slecht voor de interne mobiliteit", waarschuwt de Dienstenbond FNU Die vakbond en de Unie BLHP verwachten een bedrijfs CAO voor Origin, waarvoor de onderhandelingen voor 1 april volgend jaar starten, omdat dan de Philips-CAO afloopt.

Vrienden heeft Carroll in die vijf maanden niet veel gemaakt. Het vaste reclamebureau Imagine heeft zelfs in een boze brief de relatie verbroken. Creatief directeur Ron Meijer: "lnderdaad, dat komt niet vaak voor. Maar we hebben maandenlang geprobeerd contact te krijgen. Nee, mijnheer Carroll hebben we nooit gesproken, terwijl met Eckart Wintzen en Henk Cohen het contact heel intensief was. We kregen van Carroll alleen dictaten en berichten dat het project met de nieuwe huisstijl stopgezet was, net als de internationale campagne die we begin dit jaar samen met Henk Cohen hadden gemaakt om de naamsbekendheid te vergroten. We kregen zo de indruk dat er onder Carroll sprake was van ingrijpende koerswijzigingen in het communicatiebeleid. En we zijn zo veel jaren bezig geweest met het uitdragen van de BSO-cultuur met zijn decentrale cellenstructuur en de mensgerichte benadering dat het van ons een tour de force zou vergen om daar haaks op te gaan opereren."

Zigzagkoers.

Bij dit alles hielp het Carroll niet dat Philips zelf de laatste jaren zo vaak van gedachten veranderde. Vijf jaar geleden stootte het concern de eigen software-poot Pass/Origin af aan BSO. Het minderheidsaandeel daarin breidde Philips echter begin dit jaar weer uit tot 82,4 procent in ruil voor de eigen IT-poot C&P Nog geen twee maanden later, in maart dit jaar, sprak Wil van Gorp, financieel directeur van Origin en afkomstig van Philips Nederland, al weer over afstoten via een beursgang, mogelijk al in 1998. Wellicht heeft Philips daarbij de ervaringen van EDS voor ogen. General Motors heeft op een soortgelijke manier namelijk een enorme winst geboekt. Het autoconcern kocht EDS voor 2,5 miljard om eigen IT-problemen op te lossen. Via een beursgang tien jaar later kreeg General Motors er het tienvoudige voor terug. "Dat is ze met auto's nooit gelukt", grinnikt de Europese EDS-topman Schoemaker.

Hebben we dan alles gehad? Nee, want the two brilliant men konden niet goed met elkaar overweg. Die frictie leverde problemen op bij het doorvoeren van de noodzakelijke veranderingen. Butler zou de hardere manager van de twee zijn en krijgt nu het vertrouwen van Philips. Als we een verslaggever van de Telegraaf mogen geloven, die bronnen dicht bij Origin citeert. Dit zou de bijnamen Tom & Jerry verklaren, die kennelijk niet alleen geïnspireerd zijn op hun voornamen Tom en Geoffrey maar ook op de kat- en muisrelatie van de Disney-striphelden.

Kortom, Boonstra kan het niet moeilijk gehad hebben met dit besluit. De Philips-topman kon met het ontslag van Carroll een voorbeeld stellen. Slecht functionerend management vliegt de laan uit, luidde zijn boodschap direct na zijn aantreden op 1 oktober. Of de Amerikaan Carroll direct verantwoordelijk was, doet er niet toe. De Brit Thomas Butler is in ieder geval gewaarschuwd. Ongin moet en zal presteren.