Hofnar / kruisvaarder

Eckart Wintzen noemt zich de sparringpartner van het Nederlandse bedrijfsleven. Hij koestert zijn imago van prettig gestoorde hippie die een miljardenbedrijf op poten zette. Ondertussen is Wintzen zich goed bewust van de inzet: "De hofnar wordt pas serieus genomen als hij de baas is."

Artikelen over Eckart Wintzen (62) wijzen tot vervelens toe op zijn informele uiterlijk, zijn idealisme en zijn excentrieke gedrag. Dat ze dat doen is niet verwonderlijk, want CEO's van bedrijven met een omzet van honderden miljoenen guldens denken doorgaans wel twee keer na voor ze, zoals Wintzen, waarschuwen dat de aarde - Gaia - desnoods met geweld het door de mens verstoorde evenwicht in de natuur zal herstellen. Maar er ontbreekt iets aan dit plaatje. Ondanks zijn eigengereidheid was Eckart Wintzen immers ook de grote man achter BSO/Origin, één van de meest succesvolle Nederlandse bedrijven van de laatste decennia. In 1976 kocht hij de bijna failliete Nederlandse vestiging van een Amerikaans bedrijf en bouwde die in 20 jaar uit tot een softwarebedrijf met een omzet van twee miljard gulden en 10.000 werknemers. Aan de economische malaise van de jaren tachtig leek het bedrijf geen enkele boodschap te hebben want de groei zette onverminderd door.

In 1995 stapte Eckart Wintzen uit BSO/Origin, een jaar nadat hij zijn bedrijf had ondergebracht bij Philips. Financieel hoefde hij zich geen zorgen te maken. Het tijdschrift Quote schat zijn persoonlijk vermogen op 400 miljoen gulden, een bedrag dat volgens Wintzen "'totaal uit de lucht gegrepen'" is. "Weet je hoe ze die braaklijst samenstellen? Ze zitten van achter hun bureaus propjes naar elkaar te gooien en vragen zich af waar ze mij op moeten inschatten." Na de verkoop van het bedrijf aan Philips koos Wintzen niet voor een zonovergoten terras aan de Franse Rivièra. Hij richtte de investeringsmaatschappij Ex'tent op, benoemde zichzelf tot 'Hoofd Chaos' en begon met de financiering van zijn ideaal: nieuwe ideeën en technologieën zonder negatieve bijwerkingen voor het milieu, en die in het voorbijgaan ook nog een aardige winst moeten opleveren.

Wintzens opvallende uiterlijk en uitgesproken mening over maatschappelijke problemen leverde hem een persiflage op in het tv-programma Keek op de Week waarin Wim de Bie de computermiljonair Eberhard Strinzen op een rode 'filosofa' zijn ideeën over het alternatieve ondernemen liet spuien en in een invalidenwagentje over fietspaden liet crossen, een verwijzing naar Wintzens voorliefde voor kleine autootjes.

Waar de meeste bedrijven hun inboedel zodra de balans het toelaat direct verplaatsen naar meer prestigieuze locaties, maakte Wintzen met Ex'tent de omgekeerde beweging. In 1996 begon de investeerder in kasteel Moersbergen in Doorn om een paar jaar later een van Staatsbosbeheer gehuurde schuur te betrekken: Bosschuur d'Ouwe Kamp. Enkele kilometers van Austerlitz ligt het inmiddels uitgebreide verblijf verscholen tussen de bomen. Bij de ingang zou een bordje 'Dresscode casual' mogen hangen want alles in het bedrijf is informeel en ademt rust. Sisal vloerbedekking en houten meubilair domineren het pand. In Wintzens eigen kamer brandt het haardvuur en klinken vogelgeluiden uit de luidsprekers van de computer.

"Sorry dat ik wat duf ben, het is extreem laat geworden gisterenavond", zegt Wintzen als ik in zijn kantoor ben aangekomen. Het is elf uur 's ochtends. Het Hoofd Chaos zit aan een lange houten tafel. Het toch al zeldzame driedelig grijs is de laatste jaren definitief uit zijn klerenkast verdwenen. De Hagenaar beperkt zich tot ruimzittende shirts met spijkerbroek, zijn bedrijfskleding.

Casual is ook de website van Ex'tent. Naast de missie van het bedrijf - die niet bepaald zonder pretentie is samengevat in 'Bijdragen aan een eerlijke vrijemarkteconomie die de planeet niet ruïneert' - is op de internetpagina's vooral veel meligheid te vinden. Van een filmposter van "Ex'tent the movie: no one could stop them from doing what they thought was right", tot foto's van 'Eck's Secret Life' waarop Wintzen na een middagje retoucheren te zien is als Michelangelo's David, de paus, badend met Sophia Loren en samen met Bill Gates, "just before Wintzen formed Ex'tent and Gates went on to become the antichrist." Voor een investeringsmaatschappij met tientallen miljoenen aan uitgezet kapitaal een nogal ludieke uitstraling.

"Had ik moeten gaan golfen?", reageert Wintzen verbaasd als ik hem vraag waarom hij Ex'tent heeft opgericht. "Ik wilde na BSO een ander leven. Ik wilde plezier maken én nuttig bezig zijn. Met dat streven ben ik deze investeringsmaatschappij begonnen." En dus dook Wintzen met zijn geld in de wereld van ijs (de Europese poot van Ben & Jerry's), multimedia, geestelijke en lichamelijke verrijking extase (New Age tijdschrift Ode, en vegetarisch tijdschrift Sla) en lichamelijk welbevinden (Gary's Muffins: o.a. eerlijke koffie en bagels), windenergie en biologische bestrijdingsmiddelen. De zaken gaan goed. In 1999 had het bedrijf bijna tachtig miljoen gulden geïnvesteerd terwijl het in 1998 nog maar vijfentwintig miljoen uit had staan.

Geld krijgen van Eckart Wintzen gaat echter minder makkelijk dan de website op het eerste gezicht doet vermoeden. "We dwingen degenen die met ons willen werken om eerst de website te verkennen en ons duidelijk te maken waarom wij voor elkaar geschikt zijn. Dat doen we niet alleen voor onszelf, maar ook om hen te laten weten waar ze mee bezig zijn. Anders zitten we elkaars tijd te verdoen." En zonder een duidelijke strategie en een bedrijfsplan hoef je bij Wintzen niet aan te kloppen.

Van buitenaf bezien lijkt het soms alsof hij weinig serieus neemt, wie dichterbij komt ziet dat Wintzen weinig doet zonder zijn plan tot in detail uit te werken. Neem de 15-jarige scholier die Ex'tent bij ijsmaker Ben & Jerry's als commissaris aanstelde, een stunt die veel publiciteit opleverde. "Ik heb liever een redactioneel artikel in de krant dan dat ik tienduizenden guldens voor een advertentie betaal", vat Wintzen zijn marketingstrategie samen. En dus was het nieuws over de aanstelling een mooie gelegenheid om het ijs onder de aandacht van het grote publiek te brengen want adverteren doen ze bij Ben & Jerry's principieel niet.

"Alle dochterondernemingen zijn vrij, als de getalletjes maar op tijd worden ingeleverd", nuanceert Wintzen de jolige uitstraling van Ex'tent. "Als dat niet gebeurt, hebben ze echt een probleem. Niet meteen de eerste keer, maar de cijfers zijn wel heilig. Ik probeer hele simpele mechanismen te bedenken om te controleren of mensen hun werk doen. Aan die eenvoudige eisen moeten mensen voldoen. Daar ben ik heel strak in, misschien wel extreem. Misschien dat mensen me vroeger streng vonden. Nou, je kunt met Eckart altijd wel lachen, maar je moet wel je spulletjes in orde hebben. Verder hoef je niet formeel te zijn. Nu is Frank (Monstrey, red.) verantwoordelijk voor de dagelijkse gang van zaken. Die is een stuk strenger dan ik. Frank zorgt ervoor dat hij de cijfers op zijn bureau krijgt. Hij lacht. "Ik vind het lekkerder om een beetje populair te blijven. Laat Frank het strenge werk maar doen. Dat is een luxe die ik nu heb."

Conflicten zegt Wintzen overigens niet uit de weg te gaan. "Ik ben opvliegerig. Mijn partner heeft me geleerd dat een beetje te temmen. Tegenwoordig kan ik ook mijn excuus aanbieden. Maar soms giert de adrenaline door mijn lijf, vooral als ik extreme incompetentie zie, bijvoorbeeld bij grote dienstverlenende bedrijven, zoals KLM of KPN. Als ik daar mensen zie die evident niet bezig zijn mij te verwennen maar bezig zijn de dag door te komen zonder ontslagen te worden. Die mentaliteit. Zeker als klant die de service niet krijgt waar hij recht op heeft, kan ik heel erg boos worden. Of mechanische vriendelijkheid, daar kan ik ook niet tegen."

De website van Ex'tent vermeldt zowel zijn eigen anekdotische als een zakelijke biografie ('the boooring facts'). Wintzen werd in 1939 geboren in Scheveningen, naar eigen zeggen tijdens een strandwandeling van zijn moeder. Na het gymnasium en een paar jaar wis- en natuurkunde in Leiden begon hij aan de toen nog verplichte militaire dienst. ,,"Met een paar sterren krijg je de bevoegdheid om mensen af te zeiken", zei hij daar ooit over. Behalve een korte introductie in de chemische oorlogsvoering kreeg Wintzen in militaire dienst de eerste ervaring met een "log, bureaucratisch apparaat", vertelt hij. Belangrijker was echter dat hij kennis maakte met elekctronica. Voor het eerst las hij over computers, op dat moment een volkomen onontgonnen terrein. Er volgden nog twee avonturen bij grote bedrijven, e. Eerst bij Philips in Apeldoorn als assistent Wetenschappelijke Toepassingen en later bij het Europese Ruimtevaartcentrum ESA in Duitsland.

In 1973 werd Wintzen gevraagd het Nederlandse filiaal op te zetten van het Amerikaanse General Telephone & Electronics (GTE) om datacommunicatieapparatuur te verkopen. Het enige probleem was dat de apparatuur die het bedrijf zou gaan verkopen op dat moment nog niet klaar was. Na drie jaar bedacht GT zich en schoof de plannen voor de Nederlandse vestiging aan de kant. Afbouwen zou GT een half miljoen gaan kosten, berekende Wintzen. "Iedereen met een IQ van boven de 115 kon dat vaststellen", één van zijn favoriete uitspraken. "Toen heb ik ze gezegd dat ik de vestiging voor een tientje wilde kopen. Nadat ze eerst heel erg boos waren over mijn brutaliteit heb ik het uiteindelijk voor dat bedrag kunnen kopen. Daar zit de sprong van loonslaaf zonder geld tot beginnend oondernemer." Dat bedrijf werd BSO, een automatiseringsbedrijf dat wereldwijd zou gaan opereren.

BSO, later bekend onder de naam Origin, werd een doorslaand succes. De aandelenwaarde ging door het plafond wat Wintzen tot een van de rijkste mensen in Nederland maakte. Op vragen over dat bezit reageert hij licht geïrriteerd. "Ik praat nooit over geld, zucht hij. "Ik heb ook nog een gezin en geen zin om nodeloos andermans begeerte op te wekken."

Het succes van BSO was mede te danken aan de weinig traditionele structuur van het bedrijf. Waar de meeste bedrijven manager op manager stapelen ("Een model dat Alexander de Grote ook al gebruikte") werd BSO zodra het aantal werknemers boven de vijftig groeide in twee 'cellen' gesplitst. Als die te groot werden splitsten ze weer verder. Wintzen: "In een klein bedrijf kent iedereen elkaar, kent iedereen zijn taak, heeft iedereen het overzicht over wat er gaande is en knokt iedereen voor iets dat zichtbaar is." Wintzen heeft er nooit nachtmerries van gehad, zegt hij, maar af en toe voelde hij de verantwoordelijkheid voor al die mensen op zich drukken. "Plotseling sta je voor een zaal met tweehonderd managers en denk je: fuck, wat is het bedrijf groot geworden." Nadat hij het bedrijf een paar keer in kleinere groepen had gesplitst, las hij in een biologieboek ("ik herinnerde me dat daarin ook zoiets werd beschreven") over celdeling. Zo ontstond de 'cellenfilosofie' bij BSO, waarin elke cel als een klein zelfstandig bedrijfje opereerde.

Voor de buitenwacht leek BSO over de jaren heen een uit de hand gelopen feestje. Met aan het hoofd Eckart Wintzen die nooit naliet het ludieke karakter van het bedrijf te benadrukken. Onder het motto 'Van etiquette krijg ik pukkeltjes' organiseerde het bedrijf congressen waarop de gasten in bizarre situaties belandden. Bezoekers van de 'Mentamorfose', veelal president-directeuren van bedrijven die klant waren bij BSO, moesten hun auto met chauffeur op enige honderden meters van de ingang parkeren en het laatste stuk lopen. Natgeregend aangekomen bij de deur ("Als het niet regende, zorgden we zelf wel voor water") werden ze binnengelaten door bewakers in oude Duitse legeruniformen ("Daar konden we in Oost-Duitsland nog een aardig stapeltje van krijgen", grinnikt Wintzen) bijgestaan door Duitse herders. Binnen volgde nog meer theater. ,,Het was de bedoeling om aan de bazen te laten voelen hoe het was als je vroeger aan de verkeerde kant van de streep zat." Het mocht allemaal wat kosten want het doel heiligde de middelen.

"De opzet was om de bobo's een ervaring te bezorgen die ze aan minimaal tien anderen zouden doorvertellen. Wij wilden te boek staan als een creatief huis. Zoiets kun je niet in je jaarverslag zetten. Dat moet je laten zíen. En het werkte. Een half jaar later was ik ergens op een bobo-borrel. Stond daar Karel Vuursteen (topman bij brouwerij Heineken, red.) aan een gezelschap uit te leggen wat hij had meegemaakt bij ons congres. Toen ik zag hoe hij dat vertelde, wist ik dat het goed zat. En het was vast niet de eerste keer dat hij dat verhaal vertelde."

Philips integreerde BSO in zijn automatiseringsafdeling Origin, maar bleek niet overweg te kunnen met Wintzens cellenfilosofie. De Eindhovenaren namen het bedrijf uiteindelijk over en draaiden de klok terug naar het traditionele management-is-koning-model. Eckart Wintzen: "Bij Philips denken ze dat je iedereen in het bedrijf heel precies moet vertellen wat zijn taak is. De essentie is volgens mij dat je mensen zelfstandig moet laten werken. Dat konden ze bij Philips niet."

Toch zijn het niet alleen de tradities van Philips die de samenwerking na enkele jaren deed mislukken. Wintzen zegt dat hij de cultuurverschillen tussen beide bedrijven flink heeft onderschat. "Mijn grootste stommiteit is dat ik dacht dat die mensen van Philips het leuk zouden vinden dat wij kwamen. Maar ze werden juist helemaal zenuwachtig van ons. Ze vonden ons een mallotenclub." De traditionele BSO'ers raakten na de overname hun speeltje kwijt, meent hij. ,,"Ze mochten zelf geen beslissingen meer nemen en moesten voor iedere paperclip naar hun baas. Als je naar sommige van hun producten kijkt, kun je de leeftijd zien van de mensen die die dingen bedachten. Vaak zit er geen soul in. Er zit geen soul in. En zielloze producten kun je niet aan de man brengen." Waar tijdens Wintzens bewind aan de medewerkers steppen in plaats van lease-auto's werden uitgedeeld, werd het bedrijf nu "per fax" vanuit Eindhoven bestuurd, aldus een ex-werkneemster. "BSO was gewend te zeilen, Philips vaart in die zeilboten als inmet een motorboot", zei Wintzen een paar jaar geleden. Zelf heeft hij geen last van heimwee. "Ik ben geen man van omkijken. Nadat ik vertrok ben ik me alleen met Ex'tent gaan bezighouden." Er stond een nieuw project voor de deur en Eckart Wintzen ging verder.

Tegenwoordig investeert Wintzen in idealen, zou je kunnen zeggen. Hoewel hij tijdens zijn verblijf in Duitsland, ruim dertig jaar geleden, een tijdje optrok met een groepje linkse intellectuelen (waaronder - een saillant detail - Ulrike Meinhoff), is van dat gedachtegoed in de tijd dat hij bij BSO aan de top stond weinig terug te vinden. Met 'the green and the social issue', zoals het op de website van Ex'tent heet, trad Wintzen althans tot begin jaren negentig nauwelijks op de voorgrond. Tegenwoordig zijn dat de handelsmerken van Ex'tent. Natuurlijke hulpbronnen moeten worden beschermd, vindt Wintzen en daarmee Ex'tent, en daartoe investeert het bedrijf onder meer in Greenwheels, een soort witte-fietsenplan, maar dan voor auto's, de productie van biologische ijsbekers (Royal Cone) en een reclamebureau (Happypoint.com) dat geen gebruik maakt van papier en junkmail, om verspilling te voorkomen.

Want de aarde is Wintzen lief, zegt hij. En Gaia heeft haar eigen manieren om terug te slaan als ze wordt aangerand. "Toen in 1986 de kerncentrale in Tsjernobyl ontplofte, dacht ik: dit is het mooiste wat de wereld kon overkomen. Dit geeft de doorslag om anders tegen nucleaire energie aan te kijken. In die zin is het een zegen geweest." Niet veel mensen zullen dat Wintzen nazeggen, maar hij is ervan overtuigd dat de aanslagen op 11 september ook positieve gevolgen hebben gehad. "Probeer nou eens op een positieve manier te kijken naar wat er in de VS is gebeurd. De opstaande symbolen van een gigantische welstand zijn getroffen. Wallstreet, the 'one-trillion-dollar-casino', staat op spuugafstand van het WTC. Zo moet je daar naar kijken. Zelf ben ik niet bang voor aanslagen. Ik ben wel bang dat we niet op tijd het roer omgooien naar een ander ecologisch gedrag. Een gedrag dat meer bij deze aarde past."

Gaia en geld hoeven elkaar echter niet uit te sluiten. Een van Wintzens zakelijke stokpaardjes is breedbandinternet, want daarmee kan volgens hem het autogebruik worden teruggedrongen. Als iedereen namelijk gebruikmaakt van zijn nét ontwikkelde beeldtelefoon, hoeft niemand in de auto te stappen om een ander te kunnen spreken. Dat is goed voor het milieu, en goed voor de omzet van Ex'tent, hoewel ,,"deze hobby vooralsnog alleen een enorme investering is", aldus Wintzen.

Hij springt uit z'n stoel, loopt naar zijn bureau en maakt via het apparaat (de Eyecatcher), waarvan in de Bosschuur inmiddels in elke kamer een exemplaar staat, contact met zijn assistent die in de kamer ernaast zit. "Dit is wel een wereldprimeur. Staat hier gewoon in de bossen in Austerlitz." Haar gezicht verschijnt in beeld. Ze lacht, het is niet de eerste keer dat dit gebeurt. "Dit is ontstaan toen ik in de adviescommissie voor Telecommunicatie van het ministerie van Verkeer en Waterstaat zat. Om zoiets voor elkaar te krijgen ga ik rondbellen naar Philips of KPN met de vraag of ze zoiets al in huis hebben. Nee dus. En omdat ik heilig geloof in dit alternatief voor het ruïneuze reizen, ben ik er zelf maar een gaan bouwen."

Breedbandinternet, beeldtelefoons, het zijn ontwikkelingen die je moeilijk in je eentje in gang kunt zetten. Samenwerking met andere bedrijven is belangrijk en met de aanleg van een nationaal kabelnetwerk zal waarschijnlijk zelfs de landelijke politiek zich bemoeien. Dan is het handig als je je invloed kunt laten gelden. En dat is wat Wintzen dan ook doet. "Ik ben een control freak, ik bemoei me overal mee", zegt hij. De afgelopen jaren zat Wintzen in een flink aantal raden, besturen en colleges, zoals het College van Toezicht op de Kansspelen, de Adviesraad Technologiebeleid van de FNV en de Raad van Advies ING Bank, waarin hij nog steeds zittingheeft.

"Ik ben onderdeel van een netwerk van beïnvloeders dat... Nou ja, invloed, ik weet het niet. Op de website kun je zien in wat voor vage besturen en clubjes ik zat en zit. Op dit moment zijn het er 25 of 30. Dat is een belangrijk deel van mijn netwerk. Daar ontmoet ik de mensen die me verder kunnen helpen. Voor iedere vraag die ik aan een ander stel, krijgt hij het recht om mij een vraag te stellen. Dat netwerk betekent 'invloed' en daarmee kan ik dingen voor elkaar krijgen. Breedbandinternet is een van de dingen waarvoor ik me zichtbaar inzet. Als ik die dingen voor elkaar wil krijgen dan moet mijn netwerk natuurlijk ook tot binnen de overheid reiken."

"Ik heb mensen op traditionele machtposities nodig", licht Wintzen zijn netwerk toe. "Voor hen ben ik een sparringpartner. Misschien zie ik er gek uit en misschien ben ik een beetje maf. Maar je kunt mij hele rare ideeën vertellen die ik vervolgens heel serieus in mijn processor stop." Maar wordt een hofnar eigenlijk wel serieus genomen? "Als hij niet de baas is, wordt het moeilijk. Dan verdrinkt de hofnar", zegt hij.

Invloed, macht, overheid. Je zou haast gaan denken dat Eckart Wintzen maar eens de politiek in zou moeten gaan. Tien jaar geleden probeerde hij zijn boodschap op de Haagse agenda te krijgen. Hij richtte samen met Jurriaan Kamp, toen economisch redacteur van NRC Handelsblad, nu hoofdredacteur van Ode, de Club van Schiermonnikoog op, dat in het manifest 'De Duinrede' een alternatief suggereerde voor de Nederlandse verzorgingsstaat. De overmaat aan regelgeving zou een oplossing voor maatschappelijke problemen in de weg staan. Politieke partijen waren verouderd en marktpartijen konden beter een deel van de overheidstaken uitvoeren, zei de Club.

Zijn ideeën over ecologisch ondernemen brachten Wintzen tot het politieke gedachtespeeltje de 'de 'belasting ontrokken waarde', een belastingheffing die in de plaats zou moeten komen van de tegengestelde btw, belasting over de toegevoegde waarde. Wintzens idee over de 'bow' is dat bedrijven die grondstoffen aan de natuur onttrekken, dat moeten compenseren via hun belastingafdracht. Arbeid zou juist mínder moeten worden belast want die is onbeperkt aanwezig. Een origineel idee, en vooral erg voordelig voor bedrijven als Ex'tent en zijn oude BSO die nauwelijks gebruik hoeven te maken van grondstoffen. "Natuurlijk, daarom kon ík met dit plan komen", reageert Wintzen. "Een oliehandelaar kan hier niet eens aan beginnen want dan is hij binnen de kortste keren failliet. Ik heb niet voor niets gekozen voor een bedrijf als Ex'tent. Dit is een tak van sport die ik met een goed geweten tot in het gaatje kan blijven doorzetten."

Hij heeft een boodschap, een 'programma'. De verkiezingen komen eraan, er is nóg een nar die binnenkort de Kamer gaat betreden... Waarom stelt Wintzen zich niet verkiesbaar?

"Ik moet er niet aan dénken. Als je ergens machteloos en stoffig bent en hard moet werken, is het daar wel. Mijn leven is nu veel te leuk. Ik heb meer invloed dan een minister." Hij denkt even na. "Nee, dat is niet waar, dat trek ik terug. Ik moet me voorzichtig uitdrukken: het kamerlidmaatschap lijkt me geen interessante baan. Je krijgt daar niks uit de verf. Als minister kun je misschien nog een stempel drukken. Maar mijn ambitie is het niet. Vergis je niet, ik draai ook mijn uurtjes weg. Maar je ziet hoe relaxt het hier is. Probeer dat maar eens op een ministerie te vinden."

'De bekendste molen van Nederland valt niet onder Monumentenzorg maar staat in Den Haag', schreef Eckart Wintzen ooit over Haagse ambtenaren en politici die in zijn ogen te veel treuzelen voor ze een beslissing nemen.

"Neem nou deze beeldtelefoon. Als een minister zoiets zou willen doen, moet hij eerst 86.000 kamervragen beantwoorden. Het probleem is dat het geld om zo'n project te bekostigen voor hem moeilijk te vinden is. Dat duurt me te lang. Ik krijg ze wel over de streep als ik ze dit apparaat kan laten zien."

En al zou Nederland niet binnen vijf jaar vol liggen met voor de beeldtelefoon noodzakelijke glasvezelverbindingen, veel grote bedrijven zijn inmiddels al wel op zo'n netwerk aangesloten. Het zou mooi zijn als Ex'tent de bijbehorende beeldtelefoons kan leveren. Maar Wintzen dringt zich niet op. Iedereen wordt geleidelijk warm gemaakt. "Ik ben geen revolutionair, ik probeer mensen te verleiden."