Ik moet wat zeggen want ik zie dat het misgaat

Het ronde brilletjes, de baard en de spijkerbroek - het zijn cliché's, maar ja, je kunt ook niet zo gemakkelijk om het handelsmerk van 's Neerlands enige echte 'hippie-ondernemer' heen. Eckart Wintzen verrijkte het bedrijfsleven met de cel-theorie en ontpopte zich de afgelopen jaren als het groene geweten van ondernemend Nederland. Of ze hem serieus namen? "Ik heb meer medestanders dan je denkt. Alleen zullen ze dat niet zo snel toegeven."

Bij zijn bedrijf Ex'tent (juist, woordgrapje: "Eck's tent") noemt hij zichzelf Hoofd Chaos. Het is meer dan een geintje. Eckart Wintzen heeft het niet zo op deftige titels. "Chief executive officer, senior vice president, allemaal nodeloze dikdoenerij. En chaos is de grootste bron van creativiteit en nieuwe vormen. Voor een nieuw bouwwerk moet je het oude afbreken, anders blijf je hangen in oude structuren. God heeft de aarde toch ook geschapen uit chaos?"

Het is maandagochtend we zitten in het tuintje van Wintzens bedrijf, rustiek gelegen in de bossen van Austerlitz. Het haar grijs, maar de geest nog verre van gezapig.

"Ik word realistischer, dat wel. Maar niet zo realistisch als het merendeel van mijn leeftijdsgenoten. Die hangen het moede hoofd neer en gaan met pensioen. Maar ik heb nog werk te doen."

Hij is fel, slaat regelmatig met zijn vuist op het houten tafeltje en beantwoordt menig vraag met een wedervraag. De beer gromt. Maar vooral om te stangen. Tegen de fotograaf: "Sta je daar weer het milieu te verontreinigen met die rolletjes van je, die straks weer in zo'n smerig chemisch had moeten?"

Wintzen maakte vooral naam met zijn automatiseringsbedrijf BSO/Origin, waar hij Nederland liet kennismaken met de cel-theorie: medewerkers presteren beter als ze werken in kleine eenheden die ieder hun eigen verantwoordelijkheid hebben. Nadat BSO/ Origin in 1996 fuseerde met Philipsdochter, hield hij het voor gezien. 'Aan het eind werk ten er 11.000 mensen hij BSO/Origin', verklaarde hij een jaar later in de Nieuwe Revu. 'Dan beginnen ze machtsspelletjes te ontdekken. Dat is het laatste waar ik in mijn leven behoefte aan heb.'

Klein is fijn en dus begon hij gewoon weer van voor af aan, met Ex'tent, waarmee hij 'groene' bedrijven van allerlei pluimage met geld en advies onder steunt, zoals de Amerikaanse mediaschool Ex'pression, het reisbureau Multatuli Travel en de tijdschriften Ode en Sla. Helemaal uit de lucht kwam dat niet vallen, al tijdens zijn BSO tijd liet Wintzen regelmatig blij ken een meer dan modale belangstelling voor het milieu te hebben. Zo kwam BSO met een milieujaarverslag waarin stond beschreven hoeveel schade zijn bedrijf aan de natuur had toegebracht. Met een deel van dat bedrag financierde het bedrijf onder meer een ecologische managementcursus.

"Ik ben al tijd een buitenbeentje geweest, was nooit een deel van het establishment, ook niet in mijn BSO tijd. Nu heb ik een brugfunctie: het establishment laat mij toe, is bereid met me te praten. Ik heb het geluk dat ik in beide werelden sta, zulke mensen zijn er niet zoveel. En af en toe luisteren ze naar me. Dat is mijn werk: af en toe een nadenkertje of eerleggen."

Word je serieus genomen door het establishinent? Of vinden ze je maar een rare vogel?

"Ik bén een rare vogel. Maar aan de andere kant ben ik, in termen van het zakenleven, natuurlijk ook een succesvol iemand. Ik heb met BSO/Origin een bedrijf opgezet dat een miljard omzet draaide en honderd miljoen winst maakte. Dat is in termen van traditioneel economisch denken een achievement. Ik ken het trucje, weet hoe je geld moet maken, in die zin ben ik onder deel van het systeem. Over de manier waarop ik dat geld ver volgens besteed, ja, daar wordt ongetwijfeld over geginnegapt. Maar dat interesseert me niks."

In elk interview dook het Twingootje van Wintzen op. Niks Mercedes of BMW, Wintzen parkeerde eigenwijs dat kleine pukkeltje tussen de bolides van de gevestigde zakenlieden. Maar de Twingoo heeft ondertussen plaats gemaakt voor een (ook niet grote) Yaris.

"Ik woon achttien kilometer hier vandaan en zelfs 's ochtends gebruik ik daar minder dan een liter benzine voor. Geneuzel? Niet helemaal. Het inperken van de mobiliteit en de positieve gevolgen daarvan voor het milieu zijn de actuele stokpaardjes van Wintzen. Hij gelooft heilig in de toekomst van een niet-materiële en daar mee milieuvriendelijkere economie, die zich vooral over het internet zou moeten afspelen. Daarvoor zijn wel fikse investeringen nodig, met name in een infrastructuur voor breedbandige communicatie. Wintzen gelooft dat daarmee bestaande begeerten op een minder vervuilende manier vervuld kunnen worden, omdat bedrijven bij voorbeeld meer gaan zakendoen via het internet en medewerkers minder vaak in de auto stappen voor een vergadering. Daarnaast moeten we ons gaan richten op andere, minder bevuilende begeerten waarmee we onze vrije tijd vullen, zoals software, muziek via internet en spelletjes."

"De Romeinen zeiden het al: brood en spelen. Dat is waar je het volk mee zoet houdt. Maar slechts vijftien procent van onze economie houdt zich bezig met faad & shelter, met overleven. De overige 850/0 is gericht op onze lolletjes, de 'spelen'. Met een andere aanpak kunnen die spelen een stuk milieuvriendelijker. Neem nou dat fototoestel, nu heb je daar nog een ouderwets filmpje en vieze chemicaliën voor nodig. Maar als je dat nou allemaal digitaal doet, is het rolletje hetzelfde, maar is de manier waarop het wordt gedaan veel minder ruineus voor onze planeet. En daarnaast zie je dat de rolletjes veranderen. Toen jij nog op school zat, gaf je je zakgeld vooral uit aan materiële zaken, zoals snoep en kleren. Nu gaat het zakgeld bijvoorbeeld naar mobiele telefonie, in plaats van naar een katoenen T-shirt dat met een overdosis aan insecticiden en plantenverdelgers wordt geproduceerd."

"Ik wil af en toe een nadenkertje neerleggen"

Heb je het gevoel dat de maatschappij zich momenteel voldoende bewust is van de noodzaak tot maatschappelijk verantwoord ondernemen?

"Nee, absoluut niet. Iedereen lijkt tegenwoordig vooral met geld bezig te zijn. Nou, dan kun je ontzettend pessimistisch onder je dekentje gaan liggen grienen, of dat kleine beetje macht wat je hebt, inzetten. Natuurlijk, ik ben maar één van de meeuwen die tegen de mammoettanker duwt. Maar als er meer meeuwen komen, stopt hij misschien ooit. En als dan ook nog de brandstof opraakt..."

"Heerlijk, fantastisch dat die brandstofprijs zo hoog is. En van mij mag de benzine nog veel duurder worden. Want dat is het moment dat het economisch interessant wordt om alternatieven te ontwikkelen. Ik kreeg net een e-mailtje over het voorstel van Wubbo Ockels om een windmolen te bouwen van tien kilometer hoog. Dat ding levert tien megawatt op, waardoor je niet een windmolenpark ter grote van de Purmerpolder alle benodigde energie voor Neder land kunt opwekken. Da's lachen."

Je ondertekende in mei het pamflet van journalist Sander Wierenga waarin werd gewaarschuwd dat de nieuwe economie om zeep wordt gebracht door geldwolven die alleen tot doel hebben te graaien in de grote berg beleggersgeld. Is zo'n oproep reëel? De platte jacht naar geld is toch al zo oud als het geld zelf?

"Ja, met dat pamflet ben ik achteraf toch niet zo gelukkig. Vooral door de term 'nieuwe economie'. Die woorden gebruik te ik een jaar of tien geleden al, maar ik bedoelde er de immateriële economie mee. Vervolgens is die kreet overgenomen door de betze, de waanzin. Snel rijk worden met een adressenbestandje, zoals Nina Brink. Daarmee komen we in een economie terecht die levensgevaarlijk is voor de maatschappelijke stabiliteit. We rekenen onszelf rijk en drukken het bijbehorende geld voor iets dat uiteindelijk misschien 0,0 waarde blijkt te heb ben. Dat zou wel eens een crisis tot gevolg kunnen hebben die groter is dan die in de jaren dertig."

"Ik geloof dat we de economie ten goede kunnen veranderen binnen nu en 25 jaar. Maar op de manier zoals het nu gaat, schiet het niet echt op. Misschien hebben we eerst wel een lekkere forse crisis nodig. Eerlijk gezegd hoop ik daar op. Zodat de mensen en de politiek wakker worden, en we vanuit de chaos die zo'n crisis creëert weer iets nieuws kunnen opbouwen. Als aardolie straks vijftig dollar per liter kost, ga je geen gas gestookte tomaten naar de Verenigde Staten exporteren, en dan eet je weer gewoon komkommers in de komkommertijd. Natuurlijk, zo'n crisis is de snelle maar pijnlijke methode. Misschien dat het ook anders kan, met stapsgewijze microveranderingen, die gezamenlijk een grote verandering bewerkstelligen. Maar dan moet je er wel voor zorgen dat je de goede microveranderingen eruit pikt en stimuleert."

Je zit in de Raad van Advies van de ING Bank. Banken en bedrijven als Shell roepen allemaal dat ze zo maatschappelijk verantwoord bezig zijn. Maar is dat meer dan enkel een cosmetisch verkooppraatje?

"Ik denk dat iedereen die er op zijn zolderkamertje eerlijk over nadenkt, concludeert dat we toch niet zo goed bezig zijn. Ik heb meer medestanders dan je denkt. Alleen zullen ze dat niet zo snel toegeven."

Waarom niet?

"Weet ik niet. Misschien omdat je niet meetelt als je dat toegeeft. Ik denk dat de grote oliebedrijven bijvoorbeeld binnenskamers meer over alternatieve energiebronnen nadenken dan de door snee Nederlander in de gaten heeft. Maar die boodschap is niet altijd goed voor de beurskoers, daarom is hun mening naar bui ten toe harder."

Ben je liever geworden? In een interview met het tijdschrift Elan zei je dat je tegenwoordig minder snel het pistool trekt.

"Dat van die tactiek weet ik niet. Maar misschien word ik wel milder ja. Ik had gisteravond een discussie met iemand, mijn vriendin zat ernaast en die zei opeens: 'Wat ben jij mild!' Ik word milder als ik zie dat mijn opponent niet met me mee wil gaan. Als ik het dan subtieler breng, kom ik bij hem binnen en kunnen we communiceren. Anders blijf je maar als twee kaften tegenover elkaar staan blazen. Op zo'n manier hou je contact, en kun je iemand tot denken aanzetten. Dat heb ik wel geleerd ja, misschien is dat een kwestie van ouder worden."

In Quote zei hij: "In de ogen van anderen ben ik natuurlijk zo dubbel als wat. Als ik echt consequent was, vloog ik niet naar San Francisco. Dan zat ik leuk in Nederland biologisch te boeren, maar had ik nul invloed: Nu: "Ik kan wel heel lief op deze twintig vierkante meter biologisch gaan boeren, maar dan kom jij niet hier voor een interview."

Alsof je dat zo leuk vindt...

"Nee, ook niet, maar het geeft me wel de gelegenheid om iets te zeggen. Dat is meer mijn taak dan zo ecologisch mogelijk linksdraaiende yoghurt te maken. Ik moet wat zeggen, simpel weg omdat ik zie dat het misgaat. Als jij over straat loopt, er komt een aardbeving en je ziet dat mensen in de grond dreigen te zakken, dan zeg je daar toch ook wat van? Natuurlijk is het ijdelheid. Maar als jij rustig schuilt en je laat anderen in bet gat glijden, heb je daar achteraf toch ook een minder lekker gevoel over?"