Ik trek minder snel het pistool

De nieuwe tactiek van nationaal geweten Eckart Wintzen

Aan het modebegrip 'maatschappelijk verantwoord ondernemen' heeft Eckart Wintzen een hekel. 'Zijn er dan ondernemers die onverantwoord bezig zijn? Iedereen zou zich door zijn geweten moeten laten leiden. Dat hoef je niet nog eens hardop te zeggen. Geen borstklopperij, alsjeblieft' Daarbij hebben de meeste ondernemingen volgens de oprichter en voormalig topman van BSO/Origin weinig reden om zichzelf op. de borst te kloppen, ondanks het feit dat elke zichzelf respecterende multinational tegenwoordig een gedragscode heeft of eraan werkt. De vrijblijvendheid van de meeste codes werkt het ontstaan van een excuuscultuur in de hand, erkent Wintzen. 'Gedragscodes vertellen vaak maar de halve waarheid. Terwijl directeuren zich de vraag moeten stellen of ze het gedrag van hun onderneming met hun eigen geweten kunnen verenigen. Neem Shell. Cor Herkströter heeft het transformatieproces van olie- naar energiemaatschappij goed op de rit gezet. Maar nu moet het echte werk nog beginnen, want ze blijven fossiele brandstoffen uit de bodem halen en die versneld op de markt brengen, terwijl we met een waanzinnig CO²-probleem te maken hebben en er internationaal ook andere afspraken gemaakt zijn. De oliemaatschappijen zouden hun verantwoordelijkheid moeten nemen en zich bijvoorbeeld moeten concentreren op de vraag hoe we met behulp van zonne-energie waterstof als brandstof kunnen gebruiken. Als ik lees dat Shell de kwartaalwinst verdubbeld heeft, dan hoop ik altijd dat ze daarvan een miljardje in diepgaand onderzoek naar alternatieve energiebronnen investeren.'

Overigens haast Wintzen zich te zeggen dat hij niet anti-Shell is. 'Ik hang ook een benzineslang in mijn auto en neem zeker vijf keer per jaar het vliegtuig naar San Francisco. Ik ben geen activist. Wel zet ik mijn interne lobbynetwerk in om hen naar andere energievormen te laten kijken.' Bovendien is Shell niet de enige die de consequenties van de CO2-uitstoot veronachtzaamt. 'Hoe hoger in de top van het bedrijfsleven, hoe minder men geloof hecht aan de inmiddels bewezen relatie tussen de CO2-uitstoot en het broeikaseffect. Dat mag je best de Wet van Wintzen noemen, ja. Men troost elkaar aan de top, stelt elkaar gerust.'

Het vuur waarmee Wintzen al jarenlang tegen deze struisvogelpolitiek vecht is ongeblust, hij heeft alleen zijn tactiek veranderd. 'Ik trek minder snel het pistool. Vroeger was ik heetgebakerd en dat leidde vaak tot ruzie. Nou moet je mij nog steeds geen minister maken, maar ik ben wel milder geworden. Ik heb gemerkt dat dat effectiever is dan alleen maar boe roepen. Er werd vroeger nooit naar me geluisterd, nu mag ik af en toe ook meepraten.' Dat doet hij bijvoorbeeld bij ING waar Wintzen in de raad van advies zit. 'Je moet de invloed die je daar kunt uitoefenen niet overschatten, maar je kunt er af en toe wel een ander geluid laten horen. Bovendien verleent dat soort functies een vorm van autoriteit waardoor ik ook door anderen wat eerder serieus genomen wordt. En ik leer er ongelooflijk veel van... bijvoorbeeld over de manier waarop er informeel verzet gepleegd wordt. "Eckart, hou nou toch eens op...".' Maar hij houdt niet op. Ook niet in de Raad van Verkeer en Waterstaat die de minister adviseert. 'Ik blijf zeuren, drammen, over de elektronische snelweg. De overheid stelt geen prioriteiten, maakt niet de afweging tussen het investeren van miljarden in rails of in een digitale infrastructuur. Dus is de elektronische snelweg nog steeds maar een fietspaadje. Terwijl je voor de kosten van de Betuwelijn heel Nederland van een breedbandig netwerk kunt voorzien.'

Hole-in-one

Het is zijn stokpaardje, de hole-in-one die hij nog een keer, voor het eind van de match wil slaan: de aanleg van een breedbandig communicatienetwerk in Nederland dat twintig tot vijftig keer zo snel is als de huidige ISDN-lijnen. Dat netwerk moet de nieuwe, immateriële economie die de voormalig BSO-topman voor ogen heeft, binnen bereik brengen. 'Slechts vijftien procent van de westerse economische activiteit is gericht op. Het vervullen van de basisbehoeften: voeding, kleding en een dak boven je hoofd. De overige 85 procent is pure materiele welvaart. Dat consumentisme leidt tot een "versjorbare" economie: als er maar genoeg goederen in de laadkleppen van vrachtauto's en boten verdwijnen, dan gaat het goed met Nederland. Maar ondertussen putten we wel de natuurlijke hulpbronnen uit en zitten we met een waanzinnige C02-uitstoot. Ik wil het schadelijke welvaartsdenken helpen ombuigen naar een ander lekker gevoel: dat van welzijn of welbevinden. En daar heb je geen BMW 840 voor nodig. Dat kun je ook virtueel beleven. Begeerte is de mens eigen, dat kan en wil ik ook niet veranderen. Ik wil alleen de inhoud van de begeerte veranderen naar digitaal entertainment. Op die manier kan de economie blijven groeien, maar reduceer je de schadelijke gevolgen van overproductie en fysiek transport.'

Het verklaart zijn betrokkenheid bij allerlei multimediabedrijfjes, waar investeringsmaatschappij Ex'tent belangen genomen heeft. Wintzen noemt dat zelf Green Venture Capital'. Vroeger was ik alleen een groenfreak, nu ben ik ook een technofreak. Dat valt samen bij het promoten van mijn model van een nieuwe economie.' De eerste contouren daarvan ziet hij al ontstaan. 'Kijk maar naar de telecombedrijven. Scholieren geven hun zakgeld nu al aan gsm'metjes uit in plaats van aan bijvoorbeeld kleren en stimuleren zo een immateriele economie. Of kijk naar Internet dat nu duizenden banen begint te scheppen.' Het zijn niet alleen voorbeelden van economische activiteit die de natuurlijke omgeving minder belast, maar daarnaast ook nog eens geld oplevert. 'Ook in de materiele economie blijft de gulden gewoon rollen, hoor.'

Wintzen vindt zichzelf dan ook geen idealist, maar een realist. Dat geldt ook voor zijn plan voor een belastingheffing op basis van onttrokken waarde', de tegenhanger van het begrip toegevoegde waarde. 'Het principe is simpel: iemand maakt rotzooi en wat kost het om dat op te ruimen? Op basis daarvan hef je belasting. Als benzine, om maar eens een extreem voorbeeld te noemen, een tientje per liter zou kosten, dan zou meneer Shell uit pure marktoverwegingen en niet uit idealisme naar andere energiebronnen zoeken. Op dezelfde manier kun je bijvoorbeeld ook het dilemma van fossiele- of kernenergie oplossen. Als je de onttrokken waarde voor het opruimen van kernafval berekent en die van CO2-uitstoot. Kun ie een afgewogen keuze tussen fossiele en nucleaire energie maken. Het is ook een veel beter middel om de milieuschade door ondernemingen in kaart te brengen dan de verplichte milieuverslaggeving. Dan gaat DSM uitrekenen hoeveel ton van stof X of Y ze uitgestoten hebben. Dat zegt niemand wat. Zeg gewoon: DSM heeft dit jaar honderd miljoen gulden aan waarde onttrokken.'

Wow-effect

Sommigen verwijten hem naïviteit en idealisme. Wintzen ligt er niet wakker van. 'Of ik gelijk heb of niet, zal over vijftig jaar, als ik allang de pijp uit ben, wel blijken. De belastingheffing op basis van onttrokken waarde zal er zeker komen. De CO2-schrik begint erin te komen. Je ziet nu al een verschuiving bij de overheid van belasting op werk naar belasting op materiaal. En als de aanleg van de elektronische snelweg tot stand komt, zal dat een gigantisch Wow-effect tot gevolg hebben.' Hij spreidt zijn armen. 'Een Aha-Erlebnis. Dan lossen we de fileproblematiek op en krijgen we een totaal andere, minder ruïneuze maatschappij.'

Voelt Wintzen zich nooit een roepende in de woestijn? 'Nee, ik amuseer me suf. Ik combineer datgene wat ik vind dat moet gebeuren met mijn werk. En ik heb in die jaren het denkpatroon van flink wat mensen in de goede richting kunnen sturen.' Daarbij vormt de goede zaak niet de enige drijfveer voor zijn onvermoeibare missiewerk; ook ijdelheid speelt een rol, erkent hij enigszins cynisch. 'Natuurlijk joh, vooruit maar.' Dan serieuzer: 'Het is inderdaad een lekker gevoel. Maar als die elektronische snelweg er eenmaal ligt, is de kans 999,9 op 1000 dat niemand dat associeert met Eckart Wintzen.' Een 'opvolger', een discipel die het zendingswerk van hem overneemt, heeft hij niet. 'Je kunt het stokje niet een-op-een doorgeven. Maar je zet de wereld in beweging, onder meer door het uitzaaien van informatie. En zo creëer je navolgers. Als de boom dan uiteindelijk omvalt, voorziet hij zijn omgeving nog van nieuwe voeding.'