lk ben Jezus niet, maar ik doe tenminste wat

De dilemma's, paradoxen, uitdagingen, visies, aanzetten tot oplossingen van en in de industriële maatschappij volgens Eckart Wintzen, globaal samen te vatten onder de kop:

"U wilt niet specifiek over BSO praten, maar over de hypocrisie van bedrijven en reclamebureaus die zeggen dat ze zo begaan zijn met de milieuvervuiling, de werkloosheid en de ellende in de wereld en die intussen doorgaan met produceren en vervuilen? Ik weet niet of we Eckart Wintzen daarmee lastig moeten vallen."

"U begrijpt het verkeerd. Ik wil juist met Wintzen praten omdat hij met al die dingen al jaren geleden bezig was, en, naar het schijnt, niet om daar munt uit te slaan, want hij deed dat heel low key. Over zijn denkbeelden en hoe het verder moet, daarover wil ik met hem praten." - "Dat verandert de zaak misschien. We bellen u terug."

Nooit gedacht dat een interview met BSO-directeur Eckart Wintzen zo moeilijk te regelen zou zijn. Een paar jaar geleden kon je geen zichzelf respecterend blad openslaan of hij stond erin. Vaak prachtig gefotografeerd en in superlatieven geportretteerd. Over zijn ideeën over management, over BSO's bijzondere jaarverslagen - eentje voor kinderen, en natuurlijk dat uit 1990 waarin BSO becijferde voor hoeveel miljoen gulden het dat jaar aan het milieu had onttrokken. Voor Adformatie mag hij daar dieper op ingaan, dat wilde hij wel. Eckart Wintzen, 53 jaar is hij, een "early bird", en, geeft hij toe, ook ijdel.

Hoe zit die ecologische boekhouding, die u wettelijk verplicht zou willen zien voor elk bedrijf, nu precies in elkaar? Wat lost het op?

"Die wet komt er zeker. Het is een lang verhaal waar je nu aan begint. Laat ik proberen kort antwoord te geven. Om wat voor politieke, relachtige of andere redenen ook, waren de kwalijke gevolgen van fosfaten voor het milieu ineens key-issue, zes of zeven jaar geleden. Er kwam een wet die het gebruik van fosfaten aan banden legt, een maximale toelaatbaarheid aangeeft. Een wet van 25 pagina's, die geen hond leest. Ik ben geen chemicus, denk dus, net als ieder ander: die fosfaten zijn niet goed. Maar wat komt ervoor terug als je er minder van gebruikt, dàt moet je je afvragen. Anders ben je net zo stupide bezig als een ondernemer die zegt: 'Weet je wat duur is, die computer-afdeling. Die kost ons f 5 miljoen op jaarbasis. Weet je wat, we flikkeren hem eruit'. - Dom. Want je weet zeker dat die kosten elders terugkomen en misschien we] tien keer zo hoog. Zo naïef redeneren de meeste bedrijven dan ook niet, daarvoor is immers de boekhouding uitgevonden, om de bedrijfsvoering voortdurend onder controle te houden.

"Wil je ecologisch ooit iets bereiken, beter met het milieu omgaan, dan zul je dat ook met een boekhouding in de hand moeten doen. In plaats van nu eens op dit vuur een schot te lossen, dan weer op dat. Voor alles wat je wegdoet komt iets anders in de plaats, dat, wie weet, ook slecht is. We hebben het lood tegenwoordig uit de benzine. Maar weet jij wat we ervoor terug kregen? Daar hoor je niemand over. Ik heb me laten vertellen dat er methyleen voor in de plaats kwam. Nou, dat zou redelijk onschuldig zijn, het is een pure koolwaterstof verbinding. Maar ik weet bijvoorbeeld niet wat er gebeurt als je methyleen maakt. Het is maar een voorbeeld: al die dingen kun je pas onder controle krijgen, als je een boekhouding maakt. Ik ben ervan overtuigd: het water moet ons iets hoger aan de lippen komen, maar als het er staat, is dat de enige manier om eruit te komen."

Dan heb je een effectief controlerend en sanctionerend 'apparaat' nodig.

"Nee joh, veel minder. Dat is het leuke. Want we hebben in heel Europa de wet op de jaarrekening. Die wordt toch door accountants gecontroleerd? Dat apparaat heet dus de accountant."

Hoe komt de accountant aan informatie over de geldstroom, het gedrag, alle daden (in de Derde Wereld) van het betreffende bedekt?

"We hebben in ons milieujaarverslag van 1990 veel aandacht besteed aan hoe je die hele chain vervolgt. Het belastingstelsel zou veranderd kunnen worden. Het boekhoudsysteem ook, en de wet op de jaarrekening, zoals ik al zei. Accountants krijgen er een taak bij, moeten ook chemici en ecologen in dienst nemen, voor de controle. Het zal niet eenvoudig zijn, want we hebben nog een ander probleem in het Westen: unemployment"

Dat is onder andere veroorzaakt door automatiseerders als BSO.

"Nee, ik ben het met die uitspraak niet eens. De problemen van werkloosheid en vervuiling houden verband met elkaar. Je zou zonder computer niet meer kunnen bankieren, niet meer vliegen... Het hoge levenstempo van onze maatschappij vereist de huidige intensiteit van de computer ondersteuning en -administratie. Of je er blij mee bent is wat anders.

"De ontwikkeling is niet meer te stuiten, absoluut niet. De nieuwsgierigheid van de mens is sinds de uitvinding van de ploeg gestimuleerd om telkens nieuwe comfort-middelen te zoeken. De mens onderscheidt zich nu eenmaal van de aap via de neocortex en de neocortex heeft een element in zich van nieuwsgierigheid, van voortdurend willen onderzoeken en innoveren. Dat mag je willen bestrijden, maar dan moet je ons allemaal afschieten. Je moet leren leven met de eigenschappen van de neorcortex, dat is mijn pleidooi. Er zelf mee leven is één ding, maar aan de andere kant de planeet te laten overleven met een diersoort die bezig is zijn eigen voedingsbodem met man en macht te vernietigen, ga er maar aan staan.

"lk heb vaker de vergelijking gemaakt met de kankercel, die leeft van haar moederlichaam, haar drager, die zij uiteindelijk doodt. In het groene jaarverslag staat een plaatje van een microscopische opname van een kankercel, met daarnaast een plaatje van een infrarood luchtopname van Los Angeles. Die structuren lijken verdacht veel op elkaar. Metastase-vorming, is dat niet vergelijkbaar met een weg aanleggen, een nieuwe stad bouwen, het opzetten van een industrie in de Aziatische driehoek? Enfin, het is heel cynisch wat ik nu zeg. Maar je moet toegeven, je wordt direct gevangen door de parallel. Het zuigt zijn behoefte uit de omgeving weg, pakt resources.

"Nederland bestaat ook bij de gratie van het feit dat we in het buitenland weliswaar geen grond meer bezitten, maar hem wel gebruiken. We importeren veevoeder uit een gebied dat een even groot oppervlak als dat van Nederland nodig heeft om het te maken. Wij gooien het hier in het vee, enfin, wat wil je nog meer als bewijsvoering van het statement in het Rapport van Rome, dat van tabel is geveegd omdat de modellen daarin niet zouden deugen?! We hebben een maatschappij met een economische groei op een planeet die per definitie gelimiteerd is tot haar eigen bolletje. En we blijven groeien. Je kunt erop wachten tot het misloopt, tenzij we die groei weten om te buigen.

"Maar wat doen we? Waarom zijn we bedroefd over de stagnerende groei bij Philips en staan we huilend om het graf van zovele andere? Omdat het bnp niet hard genoeg groeit naar onze zin. We zijn volledig ingericht op groei: minstens drie procent moet die zijn wil iedereen zich gezond en prettig voelen. Die drie procent, als je die extrapoleert, heb je geloof ik iedere 20 jaar een verdubbeling. Bij een levensverwachting van 80 jaar zit je dan op, wat is het, een vervijfvoudiging van de claim op de resources. Binnen één leven! Intussen vermenigvuldigt zich de wereldbevolking samen met het eisenpakket van de Westerse wereld, enzovoorts. Moet je es kijken wat we nu consumeren, in vergelijking met 50 jaar geleden. Waanzinnig. Ik geloof dat ik per dag een vuilniszak vol heb met troep. Toen ik klein was hadden we met het hele gezin van zeven man een week nodig om hem vol te krijgen."

'Als je bedenkt hoeveel geld er wordt uitgegeven aan reclame in Nederland, heb je misschien een verantwoordelijkheid om iets meer te vertellen dan dat je product zo mooi en fantastisch is. Ik vind het een prima trend.

Waarom gaat u de politiek niet in?

"De politiek heeft geen macht.'

De politiek danst naar de pijpen van het bedrijfsleven, daar is het mee begonnen.

"Ik kan vrij kort samenvatten hoe het bedrijfsleven zijn sleutelrol in het huidige destructieve proces zou kunnen inruilen voor een sleutelrol in het oplossingsproces. De vrije markteconomie is onderworpen aan spelregels. Spelregels als: 'ik koop voor minder in, dan ik het aan jou doorverkoop', en: 'geldkostrente'. Het is allemaal zo netjes geregeld, en vanzelf zo ontstaan. Alleen ontbreekt er een cruciale spelregel: niemand hoeft te betalen voor de planetaire hulpbronnen, die zijn als enige gratis. We zijn er 20.000 jaar mee weggekomen, omdat ze zo abundantly available waren."

Wie moet daar voor gaan betalen?

"Uiteindelijk de consument. Iedereen. Mijn voorstel is om de belasting op de toegevoegde waarde, btw genaamd, te laten vervallen. Dat is de meest schadelijke belasting die we ooit hebben uitgevonden. Want die btw belast alleen het menselijk ingrijpen. En dat in een tijd waarin werkgelegenheid een van de grootste problemen is. Arbeid wordt, uiteraard met loonbelasting, personele belasting, sociale lasten, nog eens extra met btw belast. Vervolgens verbazen we ons erover dat we een economisch bestel hebben waarin de ondernemer probeert om zoveel mogelijk te produceren met zo min mogelijk werknemers. Wat wil je: de huidige spelregels dwingen hem ertoe! Als je dat verandert, niet meer belast voor het menselijk ingrijpen, maar wel voor het gebruik van de grondstoffen van de aarde, dan verandert het gedrag van het fenomeen ook langzaam."

Wat lost het op voor de al aangebrachte schade aan het milieu?

"De milieuheffingen in de vorm van belasting op onttrokken waarde, bow genaamd, pompen we terug in het milieu. Om op te ruimen, te recyclen, bossen aan te planten, de erosie tegen te gaan, alternatieven te onderzoeken, etcetera. Verander de spelregels van de vrije markteconomie en je krijgt een ander soort kapitalisme, het systeem zal zich vanzelf weer inregelen.

"De mensen zullen heel anders gaan consumeren zodra ze moeten betalen voor de resources die ze claimen. Want de dingen die je nu zonder nadenken koopt, zijn dan niet meer te betalen, misschien alleen nog voor een elite weggelegd. Andere dingen, die je nu veel te duur vindt, worden veel goedkoper. Kijk es naar een deur van 100 jaar geleden, een gewone keukendeur. Hoeveel speelser en mooier is die dan dat klerending dat je bij de Doe het zelf koopt. Kijk es naar die kantoorgebouwen aan de grachten in Amsterdam, hoe de gevels versierd zijn, hoe daar handwerk in is gaan zitten. Nu moet rambam binnen acht maanden het hele gebouw er staan. Het kan zich allemaal ten goede keren, alleen door die twee spelregels te veranderen."

Komt er dan ook een eind aan de corruptie?

"Wat kun je tegenwoordig kopen met corruptie? Alleen onzin. In mijn visie krijgt de corruptie andere uitingsvormen. In die kanalen bevindt zich dan ander materiaal.

"Neem de corruptie à la Indonesië, 100 jaar geleden. Die betekende dat je 100 'slaven', 100 bedienden had. Maar er was werkgelegenheid, eten voor de bedienden, als gevolg van jouw corruptie. En so what? Tegenwoordig zijn die 100 'slaven' er nog wel, maar ze leven nu van helemaal nul inkomen, ook in een corrupt systeem, en ze hebben helemaal geen bal meer te makken. Toen hadden ze tenminste nog een bestaan.

"lk zeg niet dat ik daar een voorstander van ben, begrijp me niet verkeerd. Maar macht uit zich vandaag in BMW's, grote huizen, eigen vliegtuigen, et cetera. Items, die straks misschien helemaal niet meer begerenswaardig en trendy zijn. Dat kun je je nu misschien niet voorstellen, omdat de spelregels ons geleid hebben naar een zeer materialistisch ingestelde samenleving."

En omdat bedrijfsleven en reclame die behoefte blijven stimuleren.

"De consument, vergeet die ook even niet, die doet mee in het corruptie-complot.Ja, kijkes, als ik echt de wereld kon verbeteren, was ik Jezus geworden. Ik ben gewoon Eckart van BSO."

BSO wil toch ook blijven groeien?

"Je ziet in onze jaarverslagen dat wij een forse materiële consument zijn en dat we aan de aarde nog voor drie miljoen gulden aan resources onttrekken, die we niet terugbetalen. En wij zijn, kun je nagaan, nog maar dienstverleners, wij verkopen geen materialen! Moetje eens kijken naar andere bedrijven, hoeveel daar onttrokken wordt, dat is echt ongelofelijk Voor dienstverleners zal een toenemende plaats zijn. Maar dat is al lang gaande."

Derrick de Kerckhove zei onlangs tegen Adformatie dat het Westen is overgegaan van een 'hardware-'(eerste levensbehoeften) naar een 'software-maatschappij' (informatie en dienstverlening). Tachtig procent van alle commerciële inspanningen zou dienstverlening en informatie betreffen. Mee eens?

"Derrick is zijn tijd altijd een beetje vooruit. Ik denk dat het eerder een beetje wishful thinking van hem is, wat hij daar zegt, dan nu al realiteit. Maar hij is een goede trendwatcher en met die trend ben ik het eens."

Hij zegt ook dat reclamemensen dientengevolge een nieuwe voorhoede zouden moeten zijn van bewustzijn organisatoren. Reclame zou niet langer slechts producten moeten beschrijven en aanprijzen, maar fungeren als een richtsnoer voor het leven zelf.

"Dat zou prachtig zijn. Maar de reclame is natuurlijk een instrument van de business. En zolang je de spelregels van de business niet verandert, zal de reclame de uitingen promoten, die de business binnen de huidige spelregels van de markteconomie moet promoten. Wil Jan Timmer meekomen in de ratrace van de consument elektronica, dan zal hij nog meer muziekspeelgoed moeten maken voor nog minder geld. Dat is toch wat hij moet doen? Dat zegt toch de hele pers, dat roept toch iedereen? Hoe krijg je dat muziekspeelgoed aan de man? Door reclame. Reclame is puur een verlengstuk van het denkproces van het bedrijfsleven."

Hoe verklaar je de hevige discussies in de reclamewereld, de ideeën dat de reclame inderdaad een maar schappelijk bewustzijnsproces op gang moet brengen?

"Laat mij zeggen waarom je nu de Benettons tegenkomt. Er wordt ingespeeld op het slechte geweten van de consument, hij wordt gebombardeerd met schuldgevoelens. De reclamemakers doen dat waarschijnlijk onbewust. Dat is wat er gaande is."

Valse moties?

"Het woord vals wil ik niet in de mond nemen. Het bedrijfsleven heeft misschien ook wel een slecht geweten, projecteert dat via zijn reclamemensen op de consument, die daar gevoelig voor is als hij zelf ook kampt met een bezwaard gemoed. Om bij wijze van troost tegen de mensen te zeggen: 'wij zijn er in ieder geval mee bezig'."

Terwijl dat niet waar is?

"Oh, misschien best. Ongetwijfeld zullen er ook vuile ploerten tussen zitten. Maar probeer op zijn minst van het bijna-goede uit te gaan of van een ontwaken. En, dat is zo: een bedrijf als Benetton ziet er in ieder geval kans toe om de eigen naam meer dan proportioneel over de tong te krijgen. Ik heb me nooit zo in Benetton verdiept, maar ik heb de indruk dat het niet zo oprecht is als ze doen voorkomen. 'United Colors' is een aardig spoor, maar om daar zo provocerend mee te werk te gaan, ik weet het niet. Dat knijperige gedoe ook in deze wereld van je moet toch de dingen kunnen zeggen' - maar het is anders wanneer je die zelfgenoegzame twinkel in de ogen ziet van 'da's toch lekker gelukt'.

"Bij Anita (Roddick van de Body Shop, AP) zie je dat het een zuivere emotie van binnenuit is, zij is hartstikke goed bezig vind ik, een dijk van een wijf. Bij Esprit, waar men ook heel aardige dingen doet, komt het eveneens van binnenuit. Waar je veel minder van merkt is Van Melle, maar ook daar zijn ze gedreven aan de gang.

"Dus je moet het niet meteen vals noemen. Het is een heel groot dilemma, waar we mee zitten. Links op de economie-pagina 2 schrijft de Volkskrant: 'het gaat weer goed, grip zus en ben zo'. Rechts op pagina 3 worden milieuramp x en milieuramp y belicht. En we kunnen heerlijk schelden op de Exxon Valdez die tegen de rotsen te pletter slaat, roepen 'rot Esso'. Maar hallo, wacht even, die slang die je straks achter in je auto hangt, wie vult die? En waarom wil je daar niet fl 3,70 voor betalen, maar ben je slechts bereid om f 1,80 te geven? Dat is het spel, we spelen het met elkaar en beginnen te twijfelen. De bekende verzuchting 'waar zijn we mee bezig', een vreselijke dooddoener, begint misschien echt een beetje inhoud te krijgen.

"En mag ik het fenomeen eens van een andere kant bekijken? leder bedrijf dat consumenten heeft, werkt met conimunicatiefondsen. Ik zeg, als iemand ons aanvalt en ons kinderjaarverslag en het milieujaarverslag goedkope reclametrucs noemt: er zit iets in mijn bol, dat wil ik communiceren en daar wil ik de boot BSO best voor gebruiken. Maar ik heb daar verantwoordelijkheid over af te leggen, ben bij lange na geen 100 pct aandeelhouder meer. Dus als ik BSO gebruik om iets over te brengen, dan moet BSO daar wat voor terugkrijgen. Ik vind het een hele legitieme manier om zo te werken."

Neem iemand als Wijffels, topman van de Rabobank, door wiens handen miljarden guldens gaan, zoveel als je je nauwelijks kunt voorstellen. Niemand weet precies wat Rabo met dat geld doet. Maar toch juich je het toe dat de Rabobank, of welk ander concern van vergelijkbare grootte, zich maatschappelijk bewust profileert?

"Begin nu eens van de goede intenties uit te gaan, tot het tegendeel bewezen is. Mensen staan veel te snel met een negatief oordeel klaar van 'daar zullen ze wel weer een vuile bedoeling mee hebben'. Zoals de waard is, vertrouwt hij zijn gasten. Als je bedenkt hoeveel geld er wordt uitgegeven aan reclame in Nederland, heb je misschien een verantwoordelijkheid om iets meer te vertellen dan datje product zo mooi en fantastisch is. Ik vind het een prima trend.

'Er wordt ingespeeld op het slechte geweten van de consument, hij wordt gebombardeerd met schuldgevoelens. De reclamemakers doen dat waarschijnlijk onbewust. Dat is wat er gaande is'

Hoe belangrijk zijn reclame en pr voor BSO?

"Heel belangrijk. Wij verkopen geen producten, kunnen dus geen mooie foto's en brochures maken. Wij verkopen lucht, of aardiger gezegd: vertrouwen. Als een opdrachtgever zijn handtekening zet onder een contract met ons, dan gaat hij een commitment aan van 100 of een paar 100 miljoen gulden, maar hij tekent voor iets dat nog gepresteerd moet worden. Dus moeten wij dat vertrouwen ook uitstralen. Corporate communications is voor ons daarom waanzinnig belangrijk

Hoe is de samenwerking met GGK, nu al een jaar of zes?

"De hoofdlijn vindt plaats tussen Ron Meijer (creative director GGK,AP) en mij. We stippelen, op een terrasje gezeten, het vervolg uit. Er zijn ideeën van Ron en van mij bij, het is ook een groepsproces, met de mensen hier. Ron is in de loop van het proces een vriend geworden, we kunnen met elkaar lezen en schrijven. Het komt bij hem ook uit z'n binnenste, anders zou hij zulke teksten als je kent uit onze reclame-uitingen, niet kunnen maken. Laat dat maar rustig een groeiproces zijn, je hebt het boompje geplant, en of de takken nu zus of zo gaan groeien, dat hang een beetje af van de wind van het moment. Maar de systematiek, daar hoeven we niet eens meer over te praten, die kennen we al lang. We proberen een laagje dieper te gaan dan de standaard-uiting.

"Onze jaarverslagen, die zitten op een apart spoor. Dat doen we bewust zo, ook voor de wederzijdse bevruchting. En nu ga je natuurlijk vragen van de kip en het ei, waarom doe je dit, doe je het omdat het je beweegt, of beweegt het je omdat je het doet? Ik denk dat die twee dingen met elkaar samenhangen. We zijn een mensen-bedrijf. De mensen interesseren zich geen bal voor onze getallen, daarom hangen we leuke verhalen aan onze jaarverslagen, waar de wereld wat aan heeft. Als je bezig bent aan zo'n verhaal, dan verdiep je je in de materie. je hebt natuurlijk een nauw contact met degene die het schrijft. Met zo iemand ga je dagen zitten, soms. Het best gelukte verhaal, ik heb helaas geen exemplaar meer van dat jaarverslag, is geschreven door Isabelle Stengers. Hoe gaat dat? Ik zei tegen haar: 'Jij bent chemicus, ik zit in het bedrijfsleven. Jouw theorie over chaos zou wel eens interessant kunnen zijn voor het bedrijfsleven. Ga mee, we gaan zitten, een paar avonden praten, probeer daar nou eens een verhaal over te schrijven, of je resonantie vindt'.

Ik geloof absoluut in netwerken, niet in bestuur van bovenaf. BSO is een netwerk. Zo moet je ook onze investeringen in het McLuhan Institute zien. Ik vind het heerlijk om over de hele wereld te fietsen en met mensen te praten: van biologen tot neurologen, vage goeroes, regendansers, chemici... Zo is McLuhan in het netwerk van kennis een belangrijk instrument, in het vinden van een regenmaker, een goeroe en een neuroloog. Je hoeft maar twee mensen te bellen en je hebt ze. Derrick de Kerckhove heeft weer een netwerk van contacten, ongelofelijk, het verhoogt je tempo gigantisch. Wat ik hoop dat er gaat gebeuren bij McLuhan? Niks, laat maar zo. je hebt vandaag heel veel kennis nodig over wie-weet-wat-waar. Dat is alles."

Astrid Prummel

"Een typisch kind van de jaren '60 studie niet afgemaakt, drie keer ontslagen, kont tegen de krib, ouders verdrietig": zo omschreef een krant 'homo ludens' Eckart Wintzen eens. Eerst bij Philips in Apeldoorn, daarna bij Nasa in Darmstadt, zou hij verstrikt zijn geraakt in de bureaucratie. In 1976 richtte Winizen BSO Op, Buro voor Systeem Ontwikkeling, met 12 werknemers.

Bekend raakte Wintzen onder meer om zijn aan de celdeling in de natuur ontleende filosofie over management. Toen BSO meer dan 60 werknemers had, 'kloonde' Wintzen ze: van de ene onderneming in zijn onderneming maakte hij er twee, die zelfstandig ten opzichte van elkaar draaien. Zo verkreeg hij 50 kleine ondernemingen met ieder niet meer dan 70 mensen, daarboven een mini-holding.

Tot 1990 groeide BSO voornamelijk autonoom tot een bedrijf met 1400 werknemers en een jaarlijkse omzet van zo'n f 255 miljoen. Sindsdien sloot BSO achtereenvolgens joint-ventures met KLM, Nedllayd en Philips. In 1990 nam BSO het softwarebedrijf Origin over van Philips. Philips is nu voor bijna een kwart aandeelhouder. BSO/Origin heeft inmiddels 3.700 werknemers in 85 werkmaatschappijen verspreid over 14 landen, met een omzet van f 542 miljoen.

Veel opzien baarde BSO in 1990, toen het in zijn jaarverslag een milieujaarrekening publiceerde. BSO becijferde voor zichzelf de onttrokken waarde en de toegevoegde waarde aan het milieu en concludeerde dat BSO voor f 2.2 miljoen de aarde had vervuild, maar voor slechts f 216.000 had 'teruggegeven', via betaling van milieu heffingen. Er as enige kritiek Op de berekeningswijze van BSO: zo werd voor de lease-auto's een bedrag gerekend voer de uitstoot van C02, maar niet voor wat er met de auto's gebeurt als ze zijn afgeschreven. Wintzen pleit ervoor dat alle bedrijven voortaan een milieujaarrekening presenteren.

'De wereld wacht op een apparaat dat zichzelf bedient"

"Ik heb wel oog voor vroege trends. Was de eerste met een digitaal horloge, gaf er 1000 gulden voor uit - in die tijd! -ben zo iemand die denkt: 'dit is het, dat we daar niet eerder op zijn gekomen. 'Ik vind dat leuk maar nu is het niet eens meer zo belangrijk in hoeverre je nieuwe technologische trends onderkent. Nu wordt de inbedding steeds belangrijker. Als KLM een nieuw reserveringssysteem installeert, op 2000 kantoren: al die mensen moeten opnieuw worden geïnstrueerd, het moet allemaal weer kloppen.'

"Een interessante nieuwe problematiek. Mijn persoonlijke stelling is dat over zes of zeven jaar geen enkel elektronisch apparaat meer kan worden aangeboden met een gebruiksaanwijzing erbij. Belachelijk toch, kijk eens thuis, hoeveel gebruiksaanwijzigingen je hebt liggen. Als je het klokje van je VCR wilt instellen, ben je de gebruiksaanwijzing toch kwijt? Dus doe je het niet. De wereld wacht op een echt apparaat, dat volledig zelf-instruerend is, zich vanzelfsprekend laat gebruiken. Dat is typisch een inbeddingsprobleem: hoe bedje de technologie in de maatschappij. Daar komt nu de focus op. durf ik te wedden. De japanners zijn er verder mee dan onze vrienden in Eindhoven, helaas..."