`Majesteit, wat meer fantasie en visie alstublieft?

Van onze medewerker Lennart Kik

'Majesteit, wat meer fantasie en visie alstublieft'. Deze verzuchting werd geslaakt op het symposium 'Na de troonrede...', dat op 17 september aan de Tilburgse universiteit werd gehouden. De commentatoren hadden een harde dobber aan de Miljoenennota 1997. De economie en de overheidsfinanciën ontwikkelen zich volgend jaar zo voorspoedig dat het kabinet met glans slàagt voor het toelatingsexamen van de Economische en Monetaire Unie.

'Het is voor economen dit jaar buitengewoon vervelend commentaar te geven,' vond de Groningse hoogleraar Openbare Financiën Flip de Kam. Nu het kabinet de vruchten plukt van meer dan tien jaar consequent saneren, is er in 1997 sprake van een duidelijke adempauze. De Kam wilde dan ook liever vooruitkijken naar de nieuwe problemen die aan de horizon opdoemen, zoals de financiering van de a.o.w. en de gezondheidszorg.

Minder onzin

De Tilburgse hoogleraar algemene econometrie Arie Kapteijn had in de beleidsvoornemens in de jongste Miljoenennota 'minder onzin' gevonden dan in vorige edities. 'Het wordt' steeds minder leuk kritiek uit te oefenen op de begroting' mopperde hij. Wel bespeurt Kapteijn in de Miljoenennota een spanning tussen de opvatting om de markt z'n werk te laten doen en de neiging om toch weer aan de knoppen te gaan draaien'- een spanning die in belangrijke mate is te herleiden tot de inbreng van de 'blauwe' respectievelijk de 'rode' stroming in het kabinet.

'Het kabinet werkt op bekwame wijze mee met de genade', constateerde Rabo-topman Herman Wijffels. Nederland profiteert van de relatief gunstige economische ontwikkeling, maar ook het financiële beheer onder de regie van minister Zalm is volgens Wijffels 'zonder meer sterk'. De regering is echter niet doortastend genoeg waar het gaat om het aanpakken van 'de grote sociale en ecologische problemen waar de samenleving voor staat'.

De bankier toonde zich zeer content dat het financieringstekort in 1997 beneden de EMU-norm komt en dat ook de nationale schuldquote voor het eerst sinds jaren een redelijke daling vertoont. Maar, beklemtoonde Wijffels, financieel is er nog een hele weg te gaan. De komende jaren moet Nederland in de buurt van een 'balanced budget' uitkomen. Met een rijksbegroting die in evenwicht is, moet het mogelijk zijn in 2010 jaarlijks 18 miljard gulden aan rentelasten te besparen, waarmee geld vrijkomt voor belangrijke overheidsinvesteringen in de volgende eeuw.

Wijffels verwacht dat de komende kabinetsperiode de kwaliteit van leefomstandigheden en leefomgeving in Nederland hoog op de politieke en maatschappelijke agenda komt te staan. De groei van productie en consumptie komt volgens de bankier 'ruim buiten de grenzen van wat op lange termijn ecologisch verantwoord is'. Het paarse kabinet slaagt er naar zijn idee niet in een krachtig, samenhangend ecologisch beleid neer te zetten, met aandacht voor de knelpunten in ruimtelijke ordening en infrastructuur. Op termijn is een 'vergroening' van het fiscale stelsel volgens Wijffels onontkoombaar: milieuvervuiling en aantasting van het leefklimaat moeten zwaarder worden belast, terwijl arbeid relatief kan worden ontzien.

Halsafsnijdend

Wijffels vond een medestander in Eckart Wintzen, de oprichter en voormalig president van softwarehuis BSO/Origin. 'Waarom kost een buitengewoon schaars productiemiddel als milieu zo goed als niets, terwijl arbeid in Nederland bijna halsafsnijdend zwaar wordt belast'?' vroeg Wintzen zich af. Hij pleit daarom voor de invoering van een belasting op onttrokken waarde, met een gelijktijdige verlichting van de arbeidslasten.

Professor Flip de Kam hield de paragraaf over het belastingbeleid in de Miljoenennota tegen het licht. Een kernprobleem waar het kabinet mee kampt is dat de belastinggrondslag in snel tempo naar het buitenland weglekt. Met name kapitaal en kapitaalopbrengsten onttrekken zich in toenemende mate aan de greep van de fiscus. Geen wonder, aldus De Kam, want kapitaal is 'een hartstikke mobiele productiefactor'. Geleidelijk aan komen andere grondslagen in beeld: consumptie, milieu en - merkwaardig genoegarbeid. Dit terwijl arbeid ook een potentieel zeer mobiele productiefactor is.

Fantasie en visie gevraagd

Wintzen toetste de rijksbegroting aan de vuistregels die hij als ondernemer hanteert. Zo doet een ondernemer er volgens hem verstandig aan verouderde productiemiddelen af te stoten en te vervangen door nieuwe. 'Het kabinet heeft de afgelopen jaren in twee tranches de oude PTT-infrastructuur verkocht voor 12 miljard gulden, maar rept in de Miljoenennota met geen woord over de aanleg van een elektronische infrastructuur!' Een gemiste kans, vindt Wintzen, want gezien de beschikbare know-how, de dichte bekabeling en onze compacte omvang is Nederland in staat uit te groeien tot 'het grootste informaticaland ter wereld'.

'Majesteit, wat meer fantasie en visie alstublieft', was de bede van Wintzen. 'De technologie kan behulpzaam zijn bij het oplossen van ecologische problemen, maar het kabinet moet dat wel met meer creativiteit en meer visionair neerzetten dan nu gebeurt.'