Meer banen, minder puin

"Banen, banen en nog eens banen", ik hoor het George Bush nog zeggen op de vliegtuigtrap bij zijn vertrek naar Japan enige tijd geleden. Hij wilde uit Japan terugkomen met afspraken die tot meer banen in de VS zouden leiden. Voorwaar, een voor de hand liggend motto voor een economische missie van een land dat kampt met werkloosheid. Vervolgens maakte half Amerika zich ernstige zorgen toen de president tijdens een diner onwel werd en onder tafel zakte (de andere helft werd overigens nerveus toen hij er ook weer onder vandaan kwam). Maar waar niemand zich zorgen over maakte of maakt, was het feit dat er aan de reis een totaal verouderde gedachtegang ten grondslag lag, met name dat Bush met meer banen uiteindelijk alleen maar meer auto's bedoelde. Eigenlijk een levensgevaarlijke redenering vooral in een industrietak waar steeds meer geproduceerd wordt met steeds minder mensen. Maar het is wel een schoolvoorbeeld van het standaard westers denken waarbij de behoefte aan banen min of meer automatisch vertaald wordt naar productie, een denkmodel dat dus ook bij de elektronica industrie overheerst. We hebben meer werk (omzet) nodig, dus bedenken we een strategie waarbij wij bijv. alle bestaande televisies moeten vervangen door een nieuw soort televisie. De HD-TV! Een grote nieuwe kast, met een liggend beeldformaat dat veel scherper is dan wat we nu gewend zijn. Maar ja, zegt u eens eerlijk, wat denkt u? Zit de wereld nou te wachten op een bredere buis of op betere programma's? Moet de hele Westerse wereld nu de komende jaren massaal z'n oude (wat is oud, na zo'n twee of drie jaar?) beeldbuizen achter de rododendrons sodomieteren? Want wie heeft her nou zin om naar een rechthoekig beeld op een vierkant kastje te kijken? En als het een beetje tegenzit komen er trouwens eerst nog drie verschillende systemen op de markt, het Amerikaanse, het Europese en het Japanse. Zodat we zeker weten dat ook de helft van die mooie nieuwe HDTV's nog een keer vervroegd bij het grof vuil wordt gezet als er uiteindelijk na eindeloos politiek steekspel toch nog een standaard komt. De politiek heeft het er nu al druk mee. Lang leve de vooruitgang! Toch? Maar misschien zullen onze kinderen of kinds-kinderen ons toch nog wel dankbaar zijn voor dat grootbeeld televisietoestel. Vooral als zij geen zin hebben om buiten te spelen, of niet kunnen als de ozonlaag weer eens te dun is, de W -filter crème op is of ze hun gasmaskertje niet kunnen vinden. Een wel heel sombere gedachtegang, dat ben ik met u eens, maar het grote probleem is niet zozeer dat wij nog te weinig oog hebben voor de ecologische zorgen, maar dat we ons kennelijk nog steeds niet bewust (willen) zijn van het causale verband met de economie, die wij zo vreselijk graag willen opkrikken. Natuurlijk snoepen we met z'n allen van de vruchten van onze economie, inclusief de elektronica en automobiel-industrie. En natuurlijk moeten we ervoor zorgen dat er werk voor iedereen komt. Maar we hebben nog wel meer keuzes voor de manier waarop we dat doen. En bij die keuzes denk ik dan natuurlijk niet aan het onlangs voorgestelde alternatief om die zware industrieën naar de derde wereld te exporteren. Want dat is gewoon hetzelfde als je rotzooi bij de buurman over de schutting gooien. Neen, ik denk meer aan andere opties, zoals bijvoorbeeld die van Jan Timmer, de opper-spullenbaas van Philips, die met zijn ambitieuze CD-I plannen een interessantere richting in slaat. Hij wil aan onze televisie een kastje hangen waarin we interactieve CD's kunnen stoppen. En daar kun je dan allerlei slimme, leerzame, leuke en misschien zelfs wel gezellige dingen mee doen. Met dat soort programma's en je eigen creativiteit kun je eindeloos nieuwe situaties oproepen. Het (weliswaar) plastic schijfje is in milieuopzicht relatief onschuldig, terwijl er bij de productie van de programma's die zich daarop bevinden, een gigantische arbeidsinspanning komt kijken. Dat lijkt me een stuk heilzamer voor economie en werkgelegenheid dan de wereld vol te plempen met tigmiljoen nieuwe beeldbuizen. Want voor dat CD-idee hoef je niets weg te gooien, en voor de productie heb je geen sterk vervuilende industrie nodig. Een aardige bijkomstigheid is dat we hier in Europa met onze creativiteit uitstekend in staat zijn om programma's voor dat soort nieuwe media te maken, terwijl ik vrees dat straks de Japanners toch weer in staat zullen blijken om HD-TV's goedkoper te maken dan wij. In de toekomst zullen we onze economie waarschijnlijk prima kunnen laten draaien op dat soort activiteiten. Als we maar bereid zijn te investeren in de daarvoor noodzakelijke infrastructuur en in opleidingen. We zullen ons daarom en met onze technologie- en andere stimuleringsprobramma's vooral op dat soort activiteiten moeten richten. Daar is op mondiaal niveau een massa werk in te vinden en Europa (en daar binnen zeker ook Nederland) kan daarin op korte termijn een aardige rol gaan spelen En dat vraagt heel wat anders dan het technologische "me too" beleid dat nu nog vaak wordt gevoerd. Laat de Japanners maar hun gang gaan met de dingen waar zij goed in zijn: kleine en grote preciseringen kunnen ze daar heel goed ontwerpen, maken en vermarkten. Maar dan moeten we hier in Europa niet roepen dat wij dat met alle geweld ook willen. En helaas meneer Rusland, Japan heeft inmiddels bewezen (dat ze) auto's beter en goedkoper te kunnen maken dan Detroit. En laten we in Europa niet de fout maken straks Lubbers naar Japan te sturen met de vraag of ze daar toch alsjeblieft ook een paar TV's van ons willen kopen. Nee, het wordt echt de hoogste tijd dat wij bij het oppeppen van onze industrie toenemend denken aan "softe" producten en bij het opkrikken van de werkgelegenheid aan uitbreiding van de dienstverlening. Wat dat betreft ben ik, anders dan mijnheer Andriessen, dan ook wel benieuwd naar de plannen van de regeringscommissie Wolfson. Lastenverzwaringen in de vorm van energie-toeslagen, daar zit natuurlijk niemand op te wachten, zeker als blijkt dat de opbrengsten niet voor milieuherstel worden gebruikt maar om elders een gat te dichten. Zij dragen ook zeker niet bij tot verbetering van onze concurrentiepositie. Maar anders wordt het als ze gepaard gaan met lastenverlichtingen aan de andere kant. En dat lijkt me een prima zaak: belast het gebruik van energie en grondstoffen en verlicht de druk op het gebruik van mensen. Dat zal een gunstige werking op zowel de werkgelegenheid als op het milieu hebben. En tot slot nog even terug naar Bush en z'n auto-industrie. Dat was makkelijk inkoppen, maar ook ik rij vanavond gewoon weer met de auto naar huis. We zijn immers zo vreselijk verknocht aan ons comfort en materiele verlangens en willen daarbij zo min mogelijk aan de consequenties denken. Zeker wanneer die op langere termijn of ver van ons bed plaatsvinden. Tot we dan ineens zien dat er niet alleen een ozongat bij die pinguïns is, maar ook bij ons, hier en nu. Dan schrikken we ons weer (even?) rot. Maar dat zijn dan wel de momenten die we moeten uitbaten om af te komen van het oude denken en ons te realiseren dat er werkelijk nieuwe tijden zijn aangebroken. Waarvan acte.