Misverstand, soms een prettige gedachte

ECKHART WINTZEN

De menselijke gave om te interpreteren, af te ronden en gaten op te vullen, geeft ons een voorsprong op alle denkbare machines. Is het onze 'raison d'être'?

Het woord misverstand heeft zo'n negatieve klank. Het begint al bij het voorvoegsel ,mis'. Als een woord daarmee begint, voorspelt dat niet veel goeds (behalve natuurlijk bij mis-pel en mis-sie). De dikke Van Dale gebruikt bij de omschrijving van misverstand dan ook woorden als 'dwaalbegrip' en 'vergissing'; en dat roept inderdaad weinig positieve associaties op. Waarschijnlijk vinden we daarom dat misverstanden er zijn om uit de weg geruimd te worden. Maar laten we eerst eens kijken wat eigenlijk de oorzaak van het misverstand is en of wij wel in staat zijn om misverstanden te vermijden. Integendeel. Wij mensen zijn gewend om te communiceren met een hoge mate van onvolledigheid. Wij moeten wel. Want onze woorden zijn immers niet meer dan een sterk vereenvoudigde afbeelding van wat wij bedoelen. Tekst is, zo gezegd, altijd een uiterst beperkt 'model' van de realiteit.

Afronden

En zie hier de geboorte van het misverstand: twee partijen zullen over één en dezelfde tekst (gesprek, contract, telefoontje) ieder een eigen interpretatie ontwikkelen, ieder op eigen wijze de onbeholpenheden van het model 'afronden'. Als je er zo naar kijkt, is het eigenlijk een godswonder dat dat zo vaak goed gaat. Niet alleen dat spreker en toehoorder meestal kennelijk gelijk afronden maar zelfs in staat zijn om halve woorden en incomplete zinnen correct te interpreteren.

Het goede nieuws is dan ook dat dat vermogen om met onvolledigheid te communiceren ons nu juist onderscheidt van computers en robots. Dus kunnen we aan tafel tegen onze disgenoot zeggen: 'mag ik het zout even?' We realiseren ons niet eens meer dat zelfs die ogenschijnlijk duidelijke zin incompleet is; we laten aan het slot het woord 'hebben' automatisch weg. We houden onze hand al op en verwachten dat het zoutvaatje daarin gedrukt wordt. Zou onze disgenoot een robot zijn, dan zou hij slechts de inhoud van het zoutvaatje op onze hand uitstrooien. Na daar overigens eerst nog even de rijstkorreltjes te hebben uitgehaald. Want dáár hadden we toch allemaal niet om gevraagd?

Wee ons, wanneer we elkaar de ruimte van eigen interpretatie niet meer zouden geven. Aan eten kwamen we in ieder geval niet meer toe wanneer we moesten vragen 'plaats een zoutvaatje, inclusief de rijstkoffeltjes, de lucht en al het zout dat daar inzit in deze uitgestrekte hand'.

Gelukkig geven we elkaar die ruimte wel. En creëren we dus ook de mogelijkheid op een incidenteel misverstand. Soms heel bewust, vraag dat maar aan de politicus die zojuist zijn verkiezingspraatje heeft gehouden. Of aan de jurist die aan zijn pleidooi werkt. Ze zullen ècht niet jokken, maar ...

De menselijke gave om te interpreteren, af te ronden en gaten op te vullen, geeft ons onze permanente voorsprong op alle denkbare machines. Misschien is het zelfs wel onze 'raison d'étre'. Het behoedt ons in ieder geval voor een Orwelliaanse toekomst waarin we geregeerd worden door machines.

Want hoeveel kunstmatige intelligentie we ook in onze machines stoppen, het totaal zal altijd een incompleet model van de realiteit blijven. En alleen de mens kan de gaten in dat model opvullen en de misverstanden die tussen realiteit en model ontstaan uit de weg ruimen. Dat is ook de reden waarom volledig geautomatiseerd vertalen tot de onmogelijkheden behoort: je zult altijd de mens erbij nodig hebben voor afronding en interpretatie. Als we ons dát niet meer realiseren, dan ontstaan projecten zoals SDI (starwars). Die zijn gebaseerd op menselijke hybris en het misverstand dat je wel computersystemen zou kunnen bouwen die geen misverstanden kennen. Als we dát misverstand niet uit de weg ruimen, dan zou de soort die zichzelf het 'zout der aarde' noemt wel eens met vaatje en al ten onder kunnen gaan.

Misverstanden, natuurlijk ze zijn er om weggenomen te worden, maar de mens is de enige die dat kan. Dat vind ik een prettige gedachte.