Politiek denktanken op een waddeneiland

De geest van Hans van Mierlo waart tegenwoordig buiten het Haagse Binnenhof rond. Daar barst het van de nieuwe politieke initiatieven en discussieplatforms. Bevlogenen verzamelen zich op het eiland Schiermonnikoog, in Zaltbommel of in de randstad, schrijven alarmerende, pamfletten, maar zeggen tegelijk geen politieke ambities te hebben.

door HENK SCHUTTEN

DE OPRICHTING van de nieuwe politieke partij Gelijke Rechten Gelijke Plichten (GRGP) op vrijdag 29 januari ging nagenoeg onopgemerkt aan ons land voorbij. In dezelfde week dat de nieuwe partij van Jaap van der Scheur vrijwel alle voorpagina's haalde, werd de persconferentie in het Haagse Nieuwspoort van Agnes van Enkhuizen (50) en Dick van den Heuvel (49) bijgewoond door welgeteld twee journalisten. Maar de twee psychotherapeuten uit Zaltbommel laten zich er niet door uit het veld slaan. Van Enkhuizen: "We hebben iets in gang gezet en daarmee gaan we gewoon door."

GRGP staat volgens de verkiezingsfolder voor individuele verantwoordelijkheid in een verzorgingsstaat die de burger afhankelijk. monddood en passief maakt zodat die wordt betutteld als een klein kind onder het mom 'dit is goed voor u'. Van Enkhuizen zegt 'ontzettend veel' reacties te hebben gekregen op het programma.

Terwijl de publieke belangstelling voor 'Den Haag' lijkt af te nemen, barst het daarbuiten van de nieuwe initiatieven. "Het sterft van deze clubs." zegt Jan Schaefer (53). "Het zegt volgens mij iets over het breed gedragen gevoel van onvrede met de wijze waarop de politiek momenteel functioneert."

De overeenkomsten tussen de verschillende clubs lijken groter dan de verschillen. De huidige volksvertegenwoordiging blinkt alleen nog uit in bestuurlijke onmacht. zo valt te beluisteren, terwijl de kloof tussen parlement en kiezer inmiddels bijna spreekwoordelijk is geworden. Belangrijke beslissingen worden binnenskamers genomen zodat het parlement buitenspel wordt gezet. en voor zover daar nog een discussie plaatsvindt, wordt die beheerst door de waan van de dag.

Schaefer, voormalig PvdA-staatssecretaris, ex-Kamerlid en ex-wethouder van Amsterdam, baarde in het najaar van '91 opzien met de oprichting van een nieuwe progressieve beweging die zich zou gaan wijden aan bestuurlijke vernieuwing. Het platform, waaraan later de naam 'Democratisch Offensief zou worden verbonden, kon bogen op de steun van diverse zwaargewichten, onder wie oud-minister jaap Boersma, D66-wethouder Rick ten Have en professor Pim Fortuijn, maar ook diskjockey en televisiepresentator Erik de Zwart gaf onmiddellijk acte de présence. En dat leidde hier en daar tot gefronste wenkbrauwen. "Men vindt het kennelijk maar raar dat ik me met meer bezighouden dan alleen met plaatjes draaien." zegt de 35jarige diskjockey.

Bezorgdheid over het functioneren van de democratie is de reden geweest om buiten de bestaande partijen om aan politieke vernieuwing te gaan werken, legt jan Schaefer uit. "Ik zag geen mogelijkheden dat binnen de politieke partijen te doen. Dan ga je al snel partijprogramma's vergelijken - erg creatief is dat niet. Bovendien komen posities van mensen ter discussie die ze vervolgens zullen proberen veilig te stellen."

In het anderhalfjarige bestaan heeft het Democratisch Offensief twee rapporten gepubliceerd over de thema's 'veiligheid' en 'politieke en bestuurlijke vernieuwing'. Daarnaast kwam de groep vorig jaar met een initiatiefvoorstel om racisme rond het voetbalveld tegen te gaan.

Eindeloze debatten

De beweging heeft zich tot doel gesteld in eerste instantie voorstellen te ontwikkelen die concreet en uitvoerbaar zijn en die zonder eindeloze debatten in 's lands vergaderzalen en ingrijpende wetswijzigingen, kunnen worden uitgevoerd.

In de nota 'Leven in een vrij en veilig land' pleiten Schaefer cum suis voor een investering van twee miljard in veiligheidsmaatregelen, waarmee bovendien voorzien wordt in ten minste tienduizend extra arbeidsplaatsen. Eenmaal opgepakte daders mogen niet door celgebrek of onderbezetting van justitie op vrije voeten komen, zegt Schaefer: "Ik begrijp niet dat een bedrijf als Hoogovens in ploegendiensten werkt. terwijl de rechterlijke macht alleen maar tussen 9 en 5 beschikbaar is.

Hij benadrukt niet op de oprichting van een nieuwe partij uit te zijn. zoals zijn partijgenoot Van der Louw met de Rode Hoed Club. Ook zo'n initiatief dat ineens opdook, zegt Schaefer, maar dat inmiddels na twee druk bezochte bijeenkomsten in het gelijknamige cultureel centrum in Amsterdam. een geruisloze dood lijkt te zijn gestorven.

Jurriaan Kamp (33), chef-economie bij NRC Handelsblad, zegt evenmin politieke aspiraties te koesteren. Met ingang van 1 mei verlaat hij zijn krant om leiding te gaan geven aan de Club Schiermonnikoog een beweging van journalisten en ondernemers die zich eveneens richt op maatschappelijke en politieke vernieuwing. "Politieke partijen hebben hun tijd gehad," meent Kamp. "In de Kamer heeft Van Mierlo het meest nagedacht over de zaken waar wij ons mee bezighouden. Maar D66 heeft voor mij bewezen dat het niet werkt. Die dertig zetels die ze nu gaan halen, zie ik voornamelijk als proteststemmen. Wij willen een luis in de pels zijn. Mensen prikkelen."

Kamp keerde in '90 terug naar Nederland na een vierjarig correspondentschap in India. "Dan zie je je eigen land door een andere bril en raak je met andere mensen in gesprek. In mei '91 spraken we af om bijeenkomsten te beleggen, bij voorkeur op een originele plaats, niet in een Van der Valk-motel. De keuze voor Schiermonnikoog was in zekere zin een gok omdat het nog maar de vraag was of al die mensen met hun drukke agenda's ook echt op zouden komen draven."

Na een vijftiental bijeenkomsten werd een beginselverklaring opgesteld. Tot de ondertekenaars behoren Eckart Wintzen, directeur van het automatiseringsbedrijf BSO; Wouter Huibregtsen, directeur van McKinsey: Jaap Mulders van het koeriersbedrijf City Courier; de astroloog en bedrijfsadviseur Peter Delahaye en RTL4-nieuwschef Rik Rensen.

Zingeving

In de 'Duinrede' met als ondertitel 'op zoek naar waarden voor een nieuwe ordening', sprak de Club van Schier vooral haar zorg uit over het gebrek aan 'zingeving' in onze huidige maatschappij. wij leven wel. maar er is weinig dat ons ten diepste raakt. Onze relaties zijn vaak oppervlakkig of afwezig. En: De overheid heeft de burger het geven uit banden genomen door hem te verplichten tot afdrachten. Het gevolg is een cynisch calculerende nemende en eisende samenleving.

De 'Duinrede' werd in een oplage van vijfhonderd exemplaren onder gelijkgezinden verspreid. Kamp: "We kregen tweehonderd uitvoerige schriftelijke reacties. Dat gaf aan dat er iets leeft.

De Club van Schiermonnikoog wordt gefinancierd door diverse particulieren en bedrijven die de in de 'Duinrede' geformuleerde ideeën een warm hart toedragen. Met het half miljoen dat inmiddels is ingezameld, wordt Kamp in staat gesteld zich twee jaar lang fulltime voor de goede zaak in te zetten.

Die luxe kan het Democratisch Offensief zich vooralsnog niet veroorloven. "Korte tijd hebben we er een soort clublokaal op nagehouden, maar daar moesten we wegens gebrek aan geld snel weer afstand van doen," zegt Schaefer.

Waar het Democratisch Offensief beleidsmakers tracht te prikkelen met concrete voorstellen. beperkt de Club van Schier zich tot het signaleren van misstanden, zonder alternatieven aan te reiken. Kamp: "De grootste fout die we kunnen maken is om nu oplossingen aan te dragen die toch niet de juiste blijken te zijn. We hebben geen blauwdruk voor een nieuwe maatschappij. Die tijd is voorbij. Wij zullen vragen stellen, vragen onderbouwen. Er is in de eerste plaats een andere wijze van denken nodig om tot een oplossing te komen. Onze samenleving is het niveau van het beheersbare ontstegen, dus moeten we onze benadering van het probleem aanpassen."

Het waren dit soort esoterische overpeinzingen die de Club van Schier inmiddels het etiket Politieke New Age hebben bezorgd. Kamp is niet blij met de vergelijking met deze beweging van spiritueel bevlogenen, alhoewel hij de suggestie allerminst beledigend acht. "New Age heeft te maken met zelfverwerkelijking van mensen. Op zichzelf heel nuttig, maar het hoort bij de persoonlijke levenssfeer, niet bij maatschappelijke ontwikkelingen."

Minder schimmig zijn de ideeën van de Club-Zeevalking, genoemd naar de oud D66-minister, die zelf overigens geen idee heeft waarom de beweging nu juist zijn naam moet dragen. Per slot van rekening was het zijn partijgenoot en voormalig Kamerlid C. Mertens die het gezelschap bij elkaar bracht. "Twee jaar geleden heb ik voor het eerst een aantal verstandige mensen uitgenodigd," beaamt Mertens. "Door het wegvallen van allerlei ideologische verschillen vroeg ik me af of er een nieuwe titel was waarop je mensen kon aanspreken die voorheen door politieke tegenstellingen werden gescheiden."

Tot de coterie rond Zeevalking en Mertens behoren oud-minister Kroes (VVD), oud-partijvoorzitter en Eerste Kamerlid Glastra van Loon (D66), de hoogleraar politieke wetenschappen Van Gunsteren, voorzitter Gevers van het college van bestuur van de Universiteit van Amsterdam en de hoogleraar bestuurskunde In 't Veld (PvdA). Contacten met actieve politici worden vooralsnog geschuwd, zegt Zeevalking: "Omdat zij wellicht problemen zouden kunnen krijgen met hun achterban. Wij staan er toch wat vrijer tegenover."

Mertens daarentegen onthult dat de club sinds kort wel degelijk een actieve politicus onder de gelederen heeft. Namen wil hij niet noemen: "Dan komen er direct weer allerlei indianenverhalen de wereld in over intriganten die een samenzwering voorbereiden."

Zijn gezelschap trad eind vorige maand naar buiten met een pamflet dat - net als de Clubs rond Schaefer en Kamp - merendeels beschouwingen bevat over de bestuurlijke onmacht van onze huidige volksvertegenwoordiging. Nederland is verworden tot een voodoo-democratie, meent de Club-Zeevalking: Dé gepatenteerde Nederlandse oplossing voor behandeling van een moeilijk onderwerp: vermijd de inhoud, verzin een lange procedure met veel advies, overleg en inspraak. Bezweer de draak niet een bij voorbaat zeer dode mus. De vlucht naar een voodoo-democratie, naar rituele bezwering in plaats van een werkelijk debat, is het loon van de angst.

Waar Schaefer en de Club van Schier zich hoofdzakelijk richten op de toenemende kloof tussen kiezer en gekozene en de Haagse regeldrift is tijdens de bijeenkomsten van de Club-Zeevalking de teloorgang van het publieke debat het favoriete gespreksonderwerp. Door de ontideologisering van de samenleving hebben de politieke partijen aan, zeggingskracht ingeboet. benadrukt hoogleraar bestuurskunde In 't Veld, waardoor het maatschappelijke debat dreigt te verdwijnen: "Terwijl het nu juist noodzakelijker is dan ooit tevoren."

Veelzeggend is volgens hem de wijze waarop het negatieve advies van de commissie-Meijer over de afschaffing van de dienstplicht ongelezen in de prullenbak verdween omdat het standpunt van de grote fracties - die nota bene om het rapport hadden gevraagd - al vaststond. 'Vervolgens komt er een prioriteitennota die nog niet eens besproken is in de Kamer, maar die wel meteen wordt uitgevoerd: de kazernes die moeten verdwijnen zijn al aangewezen.'

Sadder en wiser

De Club-Zeevalking gaat geen standpunten innemen over concrete kwesties. "We zijn niet sadder en wiser dan de rest," zegt In 't Veld. "We willen juist de weg terug ondernemen. Wij willen brandende kwesties weer verbinden met normatieve uitgangspunten." Concrete plannen voor de directe toekomst heeft de club nog niet. De groep, die afgelopen maandag voor het laatst vergaderde, heeft inmiddels drie thema's vastgesteld: vreemdelingen, democratie en rechtsstaat. "Daar gaan we eerst over nadenken en verbindingen tussen leggen," aldus In 't Veld.

De plotselinge opkomst van andere politieke platforms ervaart de Club-Zeevalking allerminst als een bedreiging, laat oprichter Mertens weten: "Ik heb wel even contact met ze opgenomen. Zodat we elkaar niet in de wielen rijden."

Kamp zal geen toenadering zoeken met de andere clubs: "Zowel de dub rond Schaefer als die rond Zeevalking zijn initiatieven van politici. Te veel kiezers hebben nu het gevoel dat ze die zo langzamerhand wel kennen. Ongetwijfeld hebben ze veel goede ideeën, maar de vrijheid van een platform moet er blijven. Wij koesteren onze amateurstatus."

Ook jan Schaefer ziet vooralsnog weinig in samenwerking: -Ik wist niet eens dat er ook een Club van Schiermonnikoog bestond. Mijn club is ook wat eenvoudiger. Zeevalking zal nooit een jongen als Erik de Zwart of een bloemist vragen mee te denken. Ach, misschien komt het wel eens tot samenwerking, Maar door die desinteresse in de politiek worden wijzelf natuurlijk ook getroffen. Mijn ervaring is dat mensen geen tijd meer willen steken in politieke deelname. Maar zodra het over concrete zaken gaat, doen ze mee.

In tegenstelling tot Agnes van Enkhuizen en Dick van den Heuvel uit Zaltbommel, ontkennen de drie politieke platforms met de hand op hun hart electorale bijbedoelingen te hebben. Veelzeggend in dat verband is het volgende citaat, ontleend aan het pamflet 'Appél'. bestemd voor 'iedere Nederlander die ongerust is over de ernstige devaluatie van onze democratie':

U stemt op een partij - een anoniem ondoorzichtig instituut. Want steeds meer verliezen de, partijen de scherpe eigen trekken waaraan u ze vroeger duidelijk herkende. Hun uitgangspunten naderen elkaar steeds dichter, vloeien ineen. Gevolg daarvan is één grote bewaasde gelijkvormigheid. En niemand die dat doorbreken kan. Alle partijen zijn immers onderworpen aan dezelfde verouderde spelregels.

De tekst werd opgesteld door een groep verontruste democraten die evenmin plannen beweerde te hebben om een politieke partij op te richten. Niettemin zouden ze kort daarna de naam van hun partij ontlenen aan het jaartal waarop het Appél werd verspreid. Dat was in '66..