Politiek vanaf de zijlijn

Platforms springen in gat dat partijen creëren

Politieke partijen zijn uit. Vrijwel zonder uitzondering kampen ze met ledenverlies en een groeiende dosinteresse. Politieke bewegingen, liever nog: platforms, zijn in. Als paddestoelen schieten ze uit de grond, meestal op initiatief van al dan niet gedesillusioneerde oud-politici, soms van zakenlieden.

Wat proberen mensen als Van der Louw, Boersma, Schaefer, Zeevalking en Kroes met hun beweging of platform te bereiken? Een rondgang.

door FRANS BOOGAARD en KARIN KUIJPERS

DEN HAAG - Ze tooien zich met de meest vreemde namen: Sociaal-democratisch Vernieuwingsplatform (Van der Louw), Democratisch offensief (Schaefer), de Club van Schiermonnikoog (Wintzen en anderen). Of ze doen het zonder naam (de groepZeevalking/Kroes). Ze opereren bij voorkeur op grote afstand van de Haagse politiek, liefst ook buiten de hitte van de publiciteit. Ze zijn niet uit op partijvorming en ook niet per definitie op grote ledentallen.

"Electoraal stellen ze geen klap voor", zegt marktonderzoeker M. de Hond, zelf ooit verbonden aan de groep-Van der Louw. "Het zijn groepjes, die vanaf de zijlijn wat naar Den Haag roepen. Ik zie er de weerslag in van grote ontevredenheid over het functioneren van de politiek."

Gevoelens van onvrede en oprechte zorg over de toekomst zijn bij alle vier een grondmotief. Zeevalking: "Je kunt je afvragen of het wel goed blijft gaan met de democratie. Een goed debat over essentiële kwesties als het plan-Simons, de basisvorming in het onderwijs, de dienstplicht en recent de WAO ontbreekt In het parlement. Intussen neemt Iedereen een groeiend racisme en nationalisme waar, waartegen de politiek zich niet of nauwelijks te weer stelt."

De groep-Van der Louw ontstond In de zomer van 1991. De initiatiefnemers - destijds ook het oud-PvdA-Kamerlid Kombrink en de Rotterdamse econoom Bomhoff - wonden zich vooral op over de manier waarop de PvdA. In kabinet en Kamer de WAO liet ondergraven. Van der Louw hield twee druk bezochte bijeenkomsten in De Rode Hoed In Amsterdam, dreigde met partijvorming en dook vervolgens onder in absolute anonimiteit. De oud-burgemeester van Rotterdam, oud-CRM-minister en oud-PvdA-voorzitter nam een nieuw geheim nummer en laat via de Mediaraad weten dat hij geen zin heeft in interviews en via zijn Sociaal-democratisch Vernieuwingsplatform dat 'we nu even geen behoefte hebben aan publiciteit'.

De Hond: "Ik heb hem al in geen half jaar gesproken. Ik heb trouwens zijn nummer niet. Als ik hem nodig heb stuur ik een fax en vraag hem of hij mij belt." Ook dat moet al lang geleden zijn, want het bereidwillig door De Hond verstrekte faxnummer van Van der Louw blijkt evenzeer gewijzigd.

De Rotterdamse koeriersdienst Active, die het secretariaat van zijn platform beheert, Is al evenmin toeschietelijk. Dionne Carree, ooit als perschef een spraakwaterval: "Ik kan u helaas niets zeggen." Namen van bestuursleden. informatie over het ledental en over plannen is ze niet gerechtigd te geven. "We beperken ons tot besloten bijeenkomsten en daar mogen alleen mensen bij die honderd gulden hebben betaald. U moet verder maar afwachten".

De enige die namens de groep-Van der Louw wat kan zeggen. is Jan-Dirk Dorrepaal (52). die na 25 jaar PvdA (afdelingsvoorzitter Delft, fractievoorzitter In de raad van Zevenhuizen) nu optreedt als adviseur van het bestuur. De voornaamste reden dat Van der Louws platform zich zo op de vlakte houdt, meent hij, is een strategische. De problemen rond de WAO hebben al die tijd doorgeziekt. Wij wilden dat niet accentueren." In elk geval zijn volgens Dorrepaal de plannen voor partijvorming van de baan. "Anders zou ik zeker niet meedoen."

Geen van de vier bewegingen die de afgelopen twee jaar ontstonden. is uit op partijvorming. Politicoloog Jan Pelle van de Rotterdamse Erasmus-universiteit verwondert dat niet. "Alle vier zoeken antwoorden op vragen naar zingeving. Hun opkomst is veelzeggend. Blijkbaar in er grote onvrede over het feit dat bestaande politieke partijen geen fundamentele zaken aan de orde stelen."

Zeevalking: "De politiek laat onbetaalde rekeningen na. Sommige terreinen verwaarloost ze. Het zou voor politici een teken aan de wand moeten zijn dat bewegingen als de onze zich gedwongen zien in dat gat te springen."

Pelle sluit uit dat deze vernieuwingsdrift zal leiden tot Ingrijpende politieke veranderingen. "D66 is opgericht om het politieke stelsel op te blazen. Dat is niet gebeurd. Zo is het alle vernieuwingsinitiatieven in de jaren zestig (Nieuw Links) en zeventig vergaan. Op het moment dat beslissingen nodig waren, ging het eigen politieke belang toch vóór en waren partijen bang voor stemmenverlies. Zo Is de Eerste Kamer op papier al een aantal keren afgeschaft, maar In de praktijk komt er niets van terecht. Je helpt jezelf toch niet om zeep? Zo zegt geen enkele partij: we moeten van de auto af. Terwijl elke partij beseft dat radicale beslissingen met betrekking tot het milieu wellicht onvermijdelijk zijn."

Zeevalking, minister van verkeer en waterstaat in het tweede en derde kabinet-Van Agt: "We willen bestaande politieke partijen geen concurrentie aandoen. Liever reiken we ideeën en suggesties aan. Binnenkort praten we met gelijkgezinde groepen in België en Duitsland. We hopen dat dat resulteert in een pamflet over iets dat ons zeer bezighoudt: het vreemdelingenprobleern en de bedreiging die daarvan uitgaat voor de democratie."

Volgens Dorrepaal hebben de grote ideologieën van weleer afgedaan en slaagt de politiek er niet langer in op een het publiek aansprekende manier te werken. Dorrepaal: "Zo'n WAO-debat, voorgekookt in het Torentje en bij McDonald's, is dodelijk. De politiek in volstrekt immobiel geworden. De PvdA beweegt niet omdat ze in de regering zit, de VVD niet omdat ze erin wil. Onze functie is de boei weer in beweging te brengen. Dat moet van buitenaf, want anders ga je net als D66 onder in het Politieke systeem."

Daaraan heeft ook de Club van Schiermonnikoog weinig behoefte. Zij is in zoverre een vreemde eend in de bijt, dat in haar midden (ex-)politici ontbreken. Jurriaan Kamp (33). NRC journalist en medeoprichter van de Schier-groep, gaat zich vanaf 1 mei fuiltime bezighouden met ingevingsvraagstukken. waarover zijn Club van Schiermonnikoog de afgelopen twee jaar indringend heeft gedebatteerd. Dat klinkt hoogdravend - Zeevalking noemde deze club al de 'politieke dominees' - maar Kamp zit daar niet mee.

Hij worstelde al zo lang met de intellectuele armoede in de politiek dat hij niet langer met zijn kritiek aan de zijlijn wilde blijven staan. Kamp wist een aantal vooraanstaande zakenmensen te interesseren voor een bijeenkomst op de Wadden. Onder hen een crisismanager (Johan Schaberg), president-directeur Eckart Wintzen van BSO, het op één na grootste softwarehuis in Nederland, en de baas van organisatie-adviesbureau McKinsey Nederland, Wouter 'Mickey' Huibregtsen. Hoe inspirerend deze en latere ontmoetingen op de deelnemers overkwamen, blijkt uit de woorden waarmee BSO-topman Wintzen daarover in NRC Handelsblad schreef: "Mijn hele schema is in de war. Vanavond naar Schiermonnikoog, waar de Club van Schiermonnikoog wacht. Die veerboot kan ik wel vergeten, dus moet ik terugvallen op een helikopter. We discussiëren over het vastlopen van het maatschappelijk-politieke bestel en de gevaarlijke dominantie van de mens in het ecologisch evenwicht. Betrap mezelf erop dat ik af en toe weer opgewonden op m'n stoel zit te springen. Da's lang geleden."

Uit de club kwam een Duinrede voort, een met moralisme doordrenkt pamflet over hoe het er met de moderne westerse mens voorstaat. Citaten: "Het verontrust ons dat velen geen zin in hun bestaan herkennen. Wij leven wel, maar er is weinig dat ons ten diepste raakt. Onze relaties zijn vaak oppervlakkig. Wij zijn de zin tot geven kwijtgeraakt. Wij zijn verslaafden aan drugs van materiële consumptie en van collectieve pseudo-zekerheid."

De club biedt ook perspectieven: "Wij dromen van een samenleving met een welwillend toeziende, wijze, coachende overheid, die ondeugd bestraft en deugd bemoedigt. Een overheid die zichzelf niet ziet als ieders hoeder. maar wel in uiterste nood de pijn verzacht door een sober bestaansminimum aan te bieden."

De Duinrede, verstuurd naar zo'n zeshonderd vrienden en bekenden van de Club, leverde een flinke respons op. Kamp: "We zijn niet uit op de macht, maar op een andere manier van denken. een andere manier om vraagstukken te benaderen. Zodra we die hebben gaan we de politiek bestoken en ideeën verspreiden. Ik ga stukken schrijven, nadenken over politiek, onderwijs, gezondheidszorg. Niet in de zin van hoeveel het kost, maar een laag dieper: hoe we het allemaal anders en beter kunnen organiseren."

De ambities van de groep-Van der Louw en van de groep-Schaefer zijn nauwelijks bescheidener. Hun is het er vooral om te doen de politieke interesse aan te wakkeren door de vastgelopen politieke verhoudingen te doorbreken. Jaap Boersma, voor de ARP minister van sociale zaken in het kabinet-Den Uyl en lid van het Democratisch Offensief - van, Schaefer: "Vroeger kon er niets zonder de KVP, tegenwoordig niets zonder het CDA. Ik wil niet zeggen dat daardoor alleen de kiezer zich in toenemende mate van de politiek afwendt, maar het is één van de oorzaken."

De tegenwoordig tot de PvdA bekeerde Boersma deelt volledig de zorgen van Zeevalking over een toenemend nationalisme en rechts-extremisme, waartegen de politiek zich niet wapent. Helaas komen wij ook niet veel verder dan uitdrukking geven aan onze zorg daarover. Onze aanhang zit verspreid over het hele land, we missen het geld en de media om meer mensen te mobiliseren."

Bovendien, erkent Boersma, zit het Democratisch Offensief nu al wat in een impasse, want welke strategie moet de groep kiezen om haar doelstellingen te verwezenlijken? Partijvorming leidt niet tot doorbraken (zie D66), roepen vanaf de zijlijn evenmin. Boersma: "Binnenkort praten we daar weer over, maar het is moeilijk. Ik ben niet erg optimistisch."

Ook politicoloog Pelle heeft zijn twijfels: "Ik zie nog geen tekenen van samenhangende visies, maar als deze nieuwe bewegingen genoegen nemen met het aanjagen van discussie zie ik wel een rot voor hen weggelegd. Zij zijn het doemdenken kennelijk zat en willen het hoofd niet in de schoot leggen. Maar er zit ook een zekere ijdelheid in. Zo'n meneer Wintzen ziet dat het maatschappelijk bestel is vastgelopen en voelt zich nu geroepen een zinvolle en creatieve oplossing te bedenken. Dan denk ik: onzin, die maatschappij gaat toch wel door."

De scepsis van politicoloog Pelle lijkt gerechtvaardigd. Tien jaar geleden ontstond in Nederland ook al een politieke beweging. De dissidente CDA-Kamerleden Scholten en Dijkman stichtten kort na hun breuk met het CDA de Basisbeweging voor vrede en solidariteit. Het oprichtingscongres in De Reehorst in Ede trok 1600 belangstellenden, maar op het finale moment schrokken de initiatiefnerners toch voor partijvorming terug.

Scholten: "Onderzoeken wezen uit dat er een draagvlak was voor een nieuwe partij, die gemakkelijk drie á vier zetels had kunnen halen, maar wij wilden geen verdere verkruimeling van de Nederlandse politiek!"

Scholten stapte over naar de PvdA, Dijkman naar de PPR. die later opging in Groen Links. De Basisbeweging overleed in stilte.

Van der Louw, Schaefer, Zeevalking en Wintzen moeten nog bewijzen dat hun bewegingen levensvatbaarder zijn. Wellicht hebben ze de beste kansen als ze de handen ineenslaan. Schaefer en Van der Louw hebben al contact. beiden staan open voor contacten met anderen, Kamp (van de Schier-club) zal Zeevalking niet de deur wijzen als hij zich meldt.

Een bundeling zou de onvrede die nu de drijfveer is voor alle vier de politieke bewegingen. een grotere kans van slagen geven en meer invloed op bestaande politieke partijen.

De tijd dringt, want volgens rnarktonderzoeker De Hond wijst alles erop dat twee electorale tendensen zich de komende jaren ongewijzigd voortzetten: de grote partijen (CDA, PvdA, VVD en D66) komen alle vier op een zo jaag stemmenpercentage uit dat een tweepartijenkabinet In 1994 geen parlementaire meerderheid heeft. Dat kan leiden tot verfrissende nieuwe combinaties, maar ook tot een verder verlies aan daadkracht van een toekomstig kabinet. Bovendien komen de Centrum-Democraten van Janmaat bij de raadsverkiezingen in veel grote en middelgrote steden boven de tien procent.

Het tekent de zwakte van de bestaande politieke partijen dat er vier nieuwe bewegingen nodig zijn om met een uiterste krachtsinspanning dat tij te keren.