Van materiaal naar diensten

Eckart Wintzen, president van BSO/Origin, vindt de tegenkracht die het idealisme geeft aan het verruïneren van de planeet goed bedoeld, maar 'het helpt geen moer'. Het moet via de portemonnee. Om de noodzakelijke 'turn around' teweeg te brengen, introduceert hij een nieuw belastingsysteem, gebaseerd op de Belasting Onttrokken Waarde (BOW). Belasting heffen over datgene wat de mens aan de aarde onttrekt. Er gaan klappen vallen, de invoering van een dergelijk systeem gaat niet geruisloos maar ondernemers moeten niet zeuren. 'Zo'n 25 jaar geleden zag de industrie er ook heel anders uit. Als we niets doen stijgt, ongeacht de groei van de economie, de werkloosheid tot meer dan vijftig procent. En wordt het Bruto Nationaal Product straks door een man of vrouw gemaakt.'

Hoe kijkt u aan tegen economische groei?
Op zich is er niets tegen groei van een economie. Het is inherent aan de mens: we willen vandaag meer dan gisteren en meer dan de buurman. Dat groei de grote boosdoener is, is volgens mij min of meer een misverstand. Het probleem is dat we groeien met materiaal. Waar ik me over verbaas is dat in alle publicaties van de OESO en de economische pagina's van kranten een voortdurend conflict wordt gezien: òf de economie met werk voor iedereen òf behoud van het milieu. Terwijl de werkloosheid en mulieu problemathiek dezelfde oorsprong hebben.

In Nederland is 85% van de belastingen of de heffingen die een ondernemer betaalt personeels-gerelateerd, tien procent neutraal en vijf procent materiaalgebonden. Extreem gezegd: personeel is niet te betalen en materiaal kost bijna niets. Als je honderden jaren in een dergelijk systeem werkt, wat doe je dan in het zogenaamde efficiency proces? Wat efficiency wordt genoemd, betekent dan: systematisch meer produceren met steeds minder mensen. En nu wordt gezegd: 'Ach wat zonde, hebben we zoveel werkers over'. Werkloosheid heet dat dan. Wat je ziet is dat het oude wapen van vlak na de oorlog weer wordt opgepakt: de economie aanjagen. En hoe? Door meer te produceren, maar met steeds minder mensen. Het helpt dus geen meer. Straks wordt het hele bruto nationaal product door een iemand gemaakt.

Het belastingstelsel zou eigenlijk moeten wijzigen?
Het Nederlandse fiscale stelsel is ontstaan in een tijd dat men zich nog niet realiseerde dat de materialen die we uit de aarde halen beperkt zijn. Nu zitten we zo vastgeroest in dit systeem dat we het niet meer los kunnen laten. Het betekent ook een enorme omwenteling. Eigenlijk is de oplossing vrij simpel: de lastendruk moet worden verschoven van personeel naar materiaal. Dit zou bijvoorbeeld kunnen betekenen dat het winkelpersoneel weer terugkomt. De zelfbedieningsterreur waar we nu mee zitten is er alleen uit oogpunt van efficiency. Zelfbedieningsterreur brengt ogenblikkelijk een verpakkingsterreur met zich mee. Iedereen wil overal aanzitten voordat hij het koopt, dus je moet het goed verpakken. Het moet ook verleiden tot kopen. De verpakking moet zo groot mogelijk zijn, anders kan er g een reclameboodschap op staan. A1 die ding en hangen met elkaar samen. Maar als materiaal waanzinnig duur zou zijn, is transport ook niet meer te betalen. Het handmatig vervaardigen van producten wordt goedkoper. Dat zou dan ook weer voldoen aan de tendens van individualisme. Als je nu bijvoorbeeld een kast nodig hebt, haal je die bij de Super Doe vandaan voor een paar tientjes. Die is rang-boem, rang-boem zonder dat er een hand aan te pas gekomen is, door een machine gemaakt. Een oorspronkelijk ontwerp kunnen nog maar weinig mensen betalen. Mooi stucwerk of houtsnijwerk komt niet veel meer voor. We kopen prefab dingen en proberen ons te onderscheiden in de keuze van de materialen. De auto die we dan maar in godsnaam voor de deur zetten, want die verbeeldt ons ego. We zouden het tegenovergestelde moeten do en van wat nu gebeurt met de last op arbeid en de BTW. Ik noem het 'Belasting op Onttrokken Waarde' (BOW). Dus over alles wat aan de aarde wordt onttrokken of de aarde wordt aangedaan, moet steeds belasting worden geheven. Op het moment dat je, bijvoorbeeld, olie uit de grond haalt, op het moment dat de olie verder verwerkt wordt en er gassen vrijkomen en op het moment dat je de olie weer weggooit, hetzij in de vorm van plastic, hetzij in de vorm van uitlaatgassen. Telkens onttrekken wij kwaliteit aan de planeet, en dat moet belast worden. Stel dat de overheid dit zou doen en tegelijkertijd de personeelslasten geringer maakt, dan nemen ondernemers andere beslissingen dan nu. Langzaam ontstaat er dan een economie die meer naar dienstverlening toegroeit. Een grote BMW, die nu geldt als statussymbool, zou men niet meer willen. Die zou ook niet meer te betalen zijn, want de onttrokken waarde is enorm. Maar misschien heb je dan wel een klein autootje met chauffeur als je zo graag auto wilt rijden. Chauffeurs zijn er trouwens toch en die betalen we op dit moment ook. In de vorm van bijstand, WAO of AOW. Die mensen bestaan en ze worden betaald, ze kunnen nog steeds chaufferen, maar we gebruiken ze niet als zodanig. Terwijl ze dat veel liever zouden doen. Want dan hebben ze een sociaal leven, een zinvol bestaan, ze zitten in een sociaal systeem. En wij gooien dat gewoon weg. Dat hebben we heel systematisch gedaan.

Hoe schat u de haalbaarheid van uw plan in?
Veranderingen zoals deze vergen tijd. De vervanging van de BTW door een BOW moet je geleidelijk doen en niet opeens, en dan opvoeren. Allereerst is een ecologische boekhouding nodig. Neem daar vijf jaar de tijd voor. Begin met een belasting te heffen van drie procent van de onttrokken waarde. Dat laat je oplopen tot honderd procent in een periode van twintig jaar. Zo weten de ondernemers waar ze aan toe zijn. Als je dat systematisch doet, wordt de belasting onttrokken waarde volledig verrekend in het eindproduct. Dan gaat de industrie vanzelf andere eindprodukten maken, want de producten die ze nu maken zijn dan veel te duur. In twintig tot vijftien twintig jaar vindt een overschakeling plaats naar een ander type produkt. Dat vergt een waanzinnige fantasie om daar op te komen, wat het gaat worden.

Neem bijvoorbeeld de elektronica-industrie. De hele Westerse wereld heeft een televisie en de markt is verzadigd. Wat doe je als elektronica-industrie? Je bedenkt een systeem waardoor het oude televisie-toestel sneller veroudert dan normaal. Een zendsysteem met bredere beelden en meer puntjes per beeld: HD-TV is geboren. Nu gaat de industrie tegen de Europese overheid zeggen dat ze vanaf heden alleen nog maar HD uitzenden. Dan moeten al die 250 miljoen Europeanen een nieuwe beeldbuis kopen. Dit is het oude denken.

Het nieuwe denken: er is nog nooit geklaagd over de kwaliteit van de beeldbuis, maar wel over de kwaliteit van de programma's. Maar ja, de mensen die ze maken zijn verschrikkelijk duur.

Bij een verandering in het stelsel komt de elektronica-industrie uit bij de productie van meer software, betere programma's, muziek of spelletjes. Het maken van cd's is veel lucratiever dan het maken van cd-spelers. Die trend zul je veel sterker aantreffen in iedere industrie, het programma-component wordt zwaarder en de materialencomponent minder.

Wat doet BSO/Origin aan een milieuvriendelijker bedrijfsvoering? BSO/Origin voert een ecologische boekhouding. Van de uitkomsten zijn wij behoorlijk geschrokken. We zijn een dienstverlenend bedrijf en produceren niets, ik bedoel: geen materieel product. Dan denk je al snel dat je ecologisch vriendelijk bezig bent. Dat valt dus dik tegen.

Waar zit de BOW in? Meer dan 75% van de onttrokken waarde zit in het transport. De plastic bekertjes en het dubbelzijdig gebruik van papier vallen in het niet tegenover de schade die wij aanrichten met ons transport.

Ook wij zijn heel goeiig bezig geweest met die leuke acties die in bedrijven plaatsvinden, maar door die boekhouding weten we waar het probleem zit. Hoe kom je als bedrijf zover? Veranderingen zijn kostbaar, dus er zal veel verzet zijn.

Pas als je snapt waar het probleem zit, besef je wat de oplossing is om van de werkloosheid af te komen. Dat het niet of milieuschade of werkloosheid is. Nee, je lost beide problemen op. Als dat begint door te dringen, dan denk ik dat je de handen eindelijk eens op elkaar krijgt.

Een ding weet ik zeker: over twintig jaar ziet het er zo anders uit. Mijn scenario's komen misschien niet uit, maar wel de essenties ervan. Een mens is conservatief in z'n denken. We zijn gewend om in termen van efficiency te denken: nog een boekhouding erbij, extra menskracht, dus een stijging in personeelslasten. Maar als het belastingstelsel wijzigt, wordt arbeid goedkoper en kunnen er ook meer mensen aan de slag.

Materiele zuinigheid niet uit ideële overwegingen, maar puur fiscaal beredeneerd. Idealisme is absoluut niet genoeg. De tegenkracht die idealisme geeft aan het verruïneren van de planeet is goed bedoeld, maar het helpt geen moer. Het is niet genoeg. Je moet een complete 'turn around' teweeg brengen om op systemen te komen die neutraal zijn voor de planeet. Dan mag er steeds meer geproduceerd worden en is er niets tegen een groei-economie. Als er maar geen claim op de planeet wordt gelegd. Daar kom je vanzelf op uit als je dingen duur maakt die wel een claim op de planeet leggen.

Mensen moeten hierover uitgebreid worden voorgelicht, anders vindt er geen omslag plaats. En beseffen dat ze er geen pijn van krijgen. Ondernemers hebben twintig tot vijfentwintig jaar de tijd om hun producten aan te passen. Ten opzichte van vijfentwintig jaar geleden hebben ze ook hun hele productie omgegooid. Alles is anders in een onderneming vergeleken met vijfentwintig jaar geleden. Behalve misschien de stoomlocomotieffabrikant in China.

Wat zijn bijvoorbeeld de gevolgen van zo'n ecologische boekhouding voor de auto-industrie en andere milieuvervuilende branches?

Voor de auto-industrie betekent dit bijvoorbeeld dat ze straks niet meer afgerekend wordt op glimmende lak en chroom maar op de geringheid in gebruik . En wat nog het moeilijkste is om weer terug te draaien: door de reclame hebben we onszelf en ons publiek opgejaagd om vooral grote glimmende bakken te kopen. We zijn er zelf in gaan geloven. Maar straks is de trend misschien wel omgekeerd: een zo klein mogelijke auto. Dat zou best eens een gigantisch statussymbool kunnen worden. Dat je een auto hebt die speciaal voor chauffeursdiensten is gemaakt. Aan zo'n auto kun je dan zien: die man rijdt altijd met chauffeur. Als je daar je status uithaalt... ik vind het best. Dat heb ik liever dan dat je status haalt uit een waanzinnige hoeveelheid olie en energie slurpende en uitstotende, gigantische proletenbak.

Natuurlijk gaan er ook klappen vallen. In mijn visie is de vliegtuigindustrie een van de slachtoffers. Niet de automobiel-industrie, die gaan wel weer andere transportmiddelen bedenken. Maar als de vliegtuigindustrie niet door heeft wat ze transporteren. De gemiddelde 'business class' (want ze leven van business) transporteert... hersens. Ze transporteren kennis. Dat is wat ze doen. Die mannetjes met die koffertjes 's ochtends in dat vliegtuig, 's avonds weer terug. Even naar Londen, even naar Parijs. Die mannetjes gaan vergaderen. Ze gaan iets zeggen, ze gaan naar iets luisteren. Schrijven op en sturen het weer terug. Ze transporteren informatie. Dat kan net zo goed via elektronische netwerken.

Natuurlijk kun je niet iedere vergader vervangen door een teleconferentie (ik zou het gewoon videofoon willen noemen). Maar je kunt wel waanzinnig veel sparen op die manier. En als perse die twinkeling in de ogen wilt zien, dat vraagteken op het voorhoofd of die boosheid, kun je vergaderen per videofoon. Het hele transport van mensen kan worden gereduceerd tot een veel geringer fysiek transport z netwerk ontmoeting. Dat betekent dat de vliegtuig-industrie door moet ben in wat voor business ze zitten. Namelijk in de business van transpor van informatie. Dan moeten ze zich nu gaan storten op de netwerken.

De Pacific Railway in Amerika zijn failliet gegaan omdat ze niet door hadden dat ze in transport van mensen zaten. Ze dachten dat ze in railway zaten, in treinen en rails. Dat bleek ook uit hun naam. Toen de vliegtuigindustrie kwam, zijn ze kapot gegaan. Iedereen die niet alert is, heeft een probleem. Iedereen die alert is en de trend ziet komen, heeft helemaal g~ probleem. Een kwestie van fantasie en creatief reageren.

Inwering van de BOW heeft nadelige gevolgen voor de Nederlandse concurrentiepositie. Hoe denkt u dit op te lossen?
Nederland kan binnen de Europese Unie dit stelsel natuurlijk niet als invoeren. Het gevolg zou zijn dat de Nederlandse markt wordt overspoel met goedkoop buitenlands materiaal. De enige oplossing is: BOW aan de grens heffen.

In Californie komt geen enkele auto binnen die niet voldoet aan de 'ze emission' eis. Minstens vijf procent van de auto's die een land produceer en exporteert moet hieraan voldoen. Dus je kunt dit soort regels wel stel als je groot en sterk genoeg bent. En dan krijg je een interessant neveneffect: jullie mogen best importeren; jullie heffen geen BOW? Oke, dan gaan we het aan de grens heffen. Hierdoor ontstaat weer een ander landen die willen exporteren moeten een ecologische boekhouding gaan voeren. De Japanse methode is om zulke zware administratieve eisen aan: de grens te stellen dat je er niet meer uitkomt en zegt: laat maar zitten. Versnelt de invoering, want iedereen die met jou zaken wil doen moet °F z'n minst die berekeningen kunnen tonen waaruit blijkt hoeveel onttrokken waarde er op zijn product zit.

Stel dat er niets gebeurt en alles op de oude wet doorgaat?
Dat is interessant. Hoe word je gedwongen naar dit scenario? Wat gaat gebeuren als je niets doet? De werkloosheid stijgt, ongeacht de economie.