Verantwoord ondernemen: kwestie van strategie of van moraal?

Steeds meer bedrijven ontwikkelen beleid op het gebied van corporate social responsabillity. Vraag is waar die interesse in maatschappelijke verantwoordelijkheid vandaan komt. Tot hoever moet je trouwens gaan met verantwoord ondernemen? Waar komt ethiek en moraal in beeld? En is social responsabillity eigenlijk niet een taak voor de overheid? 'Verantwoord ondernemer' van het eerste uur, Eckart Wintzen en filosoof en hoogleraar Managementwetenschappen René ten Bos, geven in een dubbelinterview hun visie. En hun ongezouten mening.

Datum: 5 oktober 2006
Tijd: 13 uur
Locatie: Kantoor van Extent, 'De Bosschuur' in Austerlitz

De vraag óf bedrijven überhaupt een maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben is voor Eckart Wintzen en René ten Bos snel beantwoord. Natuurlijk hebben ze die. Eckart Wintzen: 'Als je grote beslissingen moet nemen, heb je per definitie een verantwoordelijkheid. Stel je bouwt geheel volgens de regels ergens een fabriek, waarna je ieder half uur een vrachtwagen door een woonwijk jaagt. Dan kun je zeggen: 'de wet bepaalt wat mag en niet mag en ik trek me niets aan van de overlast', maar je kunt ook aan je omgeving denken en je verantwoordelijkheid nemen'

Ten Bos: 'Natuurlijk hebben ze een verantwoordelijkheid. Zo gauw ze er een rommel van maken, zullen ze hierop door de samenleving worden aangesproken. Bedrijven hebben een 'license to operate' die ter discussie kan worden gesteld. Een interessante vraag is wel hoever die verantwoordelijkheid gaat.' Wintzen: 'Sommige bedrijven die in lage lonen landen met kinderarbeid opereren, beloven later een schooltje neer te zetten. Ik zou zeggen als je die mogelijkheid gebruikt, zorg dat je dan dat er dan ook meteen onderwijs is. Tel dan die kosten meteen op bij je andere kosten Ik vind het niet goed om jezelf eerst rijk te rekenen en pas iets terug te doen als de business lekker loopt. Ondernemers die in het goedkope buitenland 'investeren', vergeten nog wel eens dat ze ook daar hun eigen westerse, ethische normen moeten aanhouden, niet alleen de lokale wettelijke'

Ten Bos: 'Er is een verschil tussen liefdadigheid en maatschappelijke verantwoordelijkheid. Wat Bill Gates doet met zijn honderden miljoenen, is niet maatschappelijk verantwoord ondernemen, dat is charitas, een zak geld weggeven. Verantwoordelijkheid wordt bijna automatisch gelijkgeschakeld met moraliteit. Verantwoordelijkheid hoort tot de registers van de ethiek. Het zijn gedragsregels die je jezelf oplegt en waaraan je je wilt houden. Moraliteit is een persoonlijk gevoel. Het normen en waardendebat dat Balkenende aangezwengeld heeft, is in het bedrijfsleven al veel langer gaande. Daar is men al sinds de jaren tachtig bezig met het sturen en beïnvloeden van de normen en waarden die in een organisatie moeten worden gehanteerd. Zie de missie die ieder zichzelf respecterend bedrijf tegenwoordig heeft geformuleerd. Het discours komt echter niet uit het bedrijfsleven; het komt onder meer van de milieubeweging, van actiegroepen en wetenschappers. Langzaam maar zeker heeft het zijn weg gevonden in het bedrijfsleven. En daar wordt maatschappelijk verantwoord ondernemen vaak vooral strategisch ingezet. 'It pays to be good'. MVO als een kitschlaagje over het bedrijf heen. Ik vind dat een onoprechte houding.'

Wintzen: 'De werkelijke integratie van maatschappelijke verantwoordelijkheid ondernemen in een bedrijfsbeleid zit in de ondernemer zelf. Je verantwoordelijkheid nemen doe je uit je hart. Bij veel bedrijven beperkt verantwoord ondernemen zich tot een leuk sociaal gebaar. Dat is te weinig en halfslactig . Maar oprechtheid wordt beloond. Toen ik BSO nog had, wilde ik op een gegeven moment niet alleen de winst in de jaarrekening zetten maar ook het schadebedrag dat we de planeet hadden berokkend met ons bedrijf. Mijn commissarissen waarschuwden me dat sommige klanten - die zelf flinke vervuilers waren - zouden kunnen afhaken. Maar ik deed het toch omdat mijn gevoel dat zei. Wat bleek? Het verbeterde onze omzetcijfers. We waren blijkbaar uit het goede hout gesneden en functioneerden als psychische schaamlap voor onze vervuilende klanten.'

Geen switch

Ieder bedrijf mag een maatschappelijke verantwoordelijkheid hebben, in het verplichtstellen van verantwoord ondernemen gelooft Wintzen niet: 'Het moet uit je hart komen. Als een bedrijf geforceerd op zoek gaat naar een goed doel omdat het nu eenmaal moet, dan slaat dat nergens op. Anderzijds is het zo dat alle beetjes helpen. ABNAMRO heeft een serieus begin gemaakt met het opzetten van een sustainabillity-beleid. Dit betekent hoe dan ook dat ze zich uitspreken over zaken met betrekking tot duurzaamheid en dat zal hopelijk weer invloed hebben op hun investeringsdoelen.'
Ten Bos: 'Er zijn verschillende ideeën over wat verantwoord ondernemen is of moet zijn. Eckart kijkt er waarschijnlijk heel anders tegenaan dan Balance. Maar hoe dan ook, moraliteit is geen switch die je de ene dag aan een de andere dag kunt uitzetten. Daar zit er een maakbaarheidsgedachte achter die ik verontrustend vind. Het gaat om het kader van waaruit je opereert. Eerst moet er de oprechte wil zijn om iets bij te dragen aan een betere wereld en daar pas je dan je beleid op aan.'

Mag verantwoord ondernemerschap worden ingezet als marketingtool? Ten Bos vindt van niet: 'Business ethics als middel om je corporate imago en reputatie mee te vestigen. Ook dat is een kwestie van moraliteit en oprechtheid. Wat zou je er van vinden als ik op dit moment zou gaan snoeven over de vijfduizend euro die ik gisteravond telefonisch heb overgemaakt naar een goed doel? Moraliteit zit in een klein doosje dat je het liefst dicht houdt. Een bedrijf dat zijn morele deugdzaamheid van de daken schreeuwt, heeft een probleem. Als ethiek een economische achtergrond heeft, dan kun je concluderen dat maatschappelijke verantwoordelijkheid in zo'n bedrijf uiteindelijk de tweede viool zal spelen. Ik zou daarom liever zien dat bedrijven op het vlak van ethiek wat bescheidener waren.'

Sceptisch

Moraliteit, ethiek en winstmaximalisatie, het botert niet vanzelf. Er zijn dan ook stemmen die vinden dat ethiek en ondernemen gescheiden moeten blijven. Ten Bos is het daar grotendeels mee eens: 'Ieder zijn eigen taak; een bedrijf is er om welvaart te genereren, de overheid is er om de welvaart te verdelen. Ik sta sceptisch tegenover het toe-eigenen van het verdeelvraagstuk door bedrijven. Politici kan ik democratisch kiezen, captains of industry niet. Mijn zorg is dat hierdoor politieke aangelegenheden worden onttrokken aan de democratie.'
Wintzen beaamt dat bedrijven, zeker in onze westerse markteconomie, niet zijn ontworpen om goed te doen: 'Een bedrijf is er voor de aandeelhouders. De overheid stelt formeel de regels. Maar, wie heeft de facto de meeste macht? Wie heeft de grootste vinger in de pap bij de overheid? Wie voert zoveel lobby, dat politieke beslissingen worden genomen of tegengehouden? Precies, dat is het bedrijfsleven. Dat is zorgelijk, maar het betekent tegelijk ook dat als er veranderingen moeten komen, we dáár moeten beginnen.'

CV René ten Bos (1959)

Prof. dr René ten Bos studeerde filosofie aan de Katholieke Universiteit Nijmegen. Na zijn afstuderen in 1988 werkte hij als cursusontwikkelaar en docent bij Business School Nederland. Van 1994 tot 1996 woonde hij op Curaçao, waar hij directeur opleidingen was voor International Management Centres. Sindsdien werkt hij als managementdocent voor opleidings- en adviesbureau Schouten & Nelissen. Ten Bos is ook bijzonder hoogleraar filosofie in verband met de bedrijfswetenschappen in Nijmegen.
Hij schreef boeken over onder meer organisatiecultuur, (modes in) management en bedrijfsethiek.

CV Eckart Wintzen (1939)

Studeerde enkele jaren wis- en natuurkunde in Leiden. Werkte enkele jaren op de automatiseringsafdeling van multinationals. Nam in 1976 een verliesleidend Nederlands ICT bedrijfje over van het Amerikaanse General Telephone, voor tien gulden. Noemde het BSO, Bureau voor Systeem Ontwikkeling. Liet het bedrijf, tot zo'n 6000 werknemers met vestigingen in enkele tientallen landen. Trad af in 1996 toen BSO fuseerde met C&P van Philips en Origin werd. Is eigenaar van Extent, een management/investment-bedrijf. Vervult commissariaten bij een tiental bedrijven in de hoek van ecologie en technologie.