Vernieuwer of Gekke Henkie?

Er zijn ondernemers die, behalve geld verdienen, ook de wereld willen verbeteren. In Nederland is Eckart Wintzen van automatiseringsbedrijf BSO zo iemand. Voor vragen over winst en omzet moet je niet bij hem zijn. Dat interesseert hem niet en daar heeft ie zijn mensen voor. Maar over 'hoe het allemaal verder moet' raakt hij niet uitgepraat.

BSO-topman Wintzen en zijn maatschappelijke betrokkenheid

door ad moerman

UTRECHT - Aan het einde van de lange gang staat een Boedha-achtig beeld. Op de buitenkant van de deur van zijn werkkamer hangt een indianentooi en zelf ziet hij er ook niet uit als de gemiddelde president-directeur van een wereldwijd opererend concern. Een gecultiveerde stoppelbaard van ten minste een week oud, een veredeld ziekenfondsbrilletje en zijn stropdassen en vestjes zijn meestal ook niet alledaags.

Eckart Wintzen is de 53-jarige oprichter, grootaandeelhouder en directeur van het Utrechtse automatiseringsbedrijf BSO/Origin. Bijna 90 filialen over de hele wereld, zo'n 4000 werknemers en circa 600 miljoen gulden omzet per jaar. Volgend jaar moet dat in de buurt van de één miljard komen. En toch rijdt hij, voornamelijk uit balorigheid, maar een gewoon 'Cliootje'. Hij gaat hij het liefst naar India op vakantie. Om inspiratie op te doen bij zijn goeroe. Ook in de keuze van goeroe onderscheidt Wintzen zich. Die is namelijk van vrouwelijke kunne terwijl goeroe's over het algemeen man zijn.

"Ik zou inderdaad ook omringd door mooie vrouwen me kunnen laten rondvaren op een luxe jacht door het Caribische gebied. Maar dat is niks voor mij. Mijn laatste vakantie bestond toevallig wel uit luieren, de bush in en zeilen. Maar India had eigenlijk de voorkeur. Jammer genoeg is het er nu te onrustig op straat en daar houd ik niet van. Bovendien zat m'n goeroe in de Verenigde Staten. Vandaar."

Driejaar terug ging Wintzen voor het eerst naar India. Terwijl hij in het dagelijkse leven hooguit zo nu en dan de vaatwasser inruimt, deed hij in de ashram met negen anderen dagelijks de afwas van zo'n duizend mensen. "En die namen het er goed van kan ik je vertellen. Dat is echt keihard en op zichzelf naar werken. 'In a way' is dat al meditatie!'

Wintzen ging naar India op aanraden van een vriend. Het mediteren dat hij daar leerde verruimde zijn blik op de omgeving en vooral op zichzelf. "En daar wordt een mens niet vrolijker van. Als je wat ouder en wijzer wordt, krijg je een genuanceerder kijk op jezelf en dat geeft niet altijd aanleiding tot gejuich. Maar behalve een confrontatie met jezelf geeft mediteren ook rust. Het is jammer dat het zo moeilijk is in te bedden in ons dagelijks leven hier. In ons kantoor in Bombay mediteren twee van de drie werknemers. Het is net als joggen. Ook daarvan weetje dat het goed is maar het komt er meestal te weinig van."

Cellen

Wintzen is de derde van vier kinderen van een artsenechtpaar. Zijn vader was een strenge man voor wie hij nu respect heeft maar die hem in zijn vlegeljaren ook angst inboezemde. De studie wis- en natuurkunde mislukte en ook bij latere bazen liep hij geregeld vast. Meestal vanwege 'de hiërarchische structuren', een allergie voor bazen. Midden jaren zeventig begon hij dus maar voor zichzelf met als voornemen dat men bij BSO naar elkaar zou luisteren omdat men elkaars standpunten respecteert en niet omdat de, één een streep meer heeft dan de ander.

Hij had ook absoluut geen zin om baas over anderen te spelen. Bovendien kan een mens toch niet meer dan pakweg vijftig voornamen onthouden. Dus besloot hij om, zo gauw zijn bedrijf groter zou worden dan circa zestig werknemers, het opgesplitst zou worden in twee vrijwel zelfstandige units. Inmiddels zijn er bijna negentig 'cellen', zoals dat in BSO-jargon heet, verspreid over veertien landen op vrijwel alle continenten.

Werd Wintzen in het begin met zijn cellentheorie nog voor een malloot versleten, de laatste jaren is hij een veelgevraagd spreker en wordt zijn organisatievorm door tal van bedrijven overgenomen. Zelf noemt hij IBM en PhWps als voorbeelden die bij de huidige mammoet-reorganisaties belangrijke elementen van de cellentheorie invoeren. En ook stadgenoot Volmac, jarenlang een bijna militair strak geleide organisatie en ook lange tijd succesvoller dan het 'softe' BSO, is vorig jaar voor reorganisatieadvies bij de 'club van Wintzen' geweest.

Het succes verbaast Wintzen geenszins. De moderne tijd eist flexibele organisaties en geen topzware hoofdkantoren die de razendsnelle technologische en maatschappelijke ontwikkelingen van vandaag niet meer kunnen bijhouden. Dat soort logge van bovenaf bestuurde bedrijven zit nu het diepst in de problemen terwijl BSO de huidige maWse in de automatiseringsindustrie met redelijk gemak lijkt te weerstaan.

Toch heeft hij de sterke behoefte om de eigen rol af te zwakken. "Het zat in de lucht. De tijdgeest is ernaar om bedrijven op te splitsen in kleine min of meer zelfstandige eenheden. Ik wil mijn rol graag nuanceren. Waarom ik wel en anderen niet. Dat Is toch vaak een kwestie van geluk geweest dat achteraf wijsheid wordt genoemd. Het verschil tussen 'succesfool' en 'succesfull' is kleiner dan je denkt."

Planeet

Natuurlijk interesseert de gang van zaken bij BSO Wintzen nog steeds, maar echt boelen doen alleen nog de grote lijnen. Het liefst zou hij nog vandaag terug treden als algemeen directeur en een soort mengfunctie voor zichzelf creëren als voorzitter van de raad van commissarissen en als een, soort reizende BSO-ambassadeur. De moeilijkheid is alleen dat er Intern niemand zin heeft in de rol van president-directeur. En gesprekken met een externe kandidaat liepen onlangs op niets uit. "Het valt niet mee iemand te vinden met de nodige internationale ervaring die ook nog past In onze bedrijfscultuur. Maar dat het deze eeuw nog lukt daar ben ik van overtuigd. En de pers hoort dat dan op tijd," lacht hij omdat begin dit jaar in verschillende kranten per abuis zijn opstappen was gemeld.

Door een stapje terug te doen wil Wintzen ook meer tijd krijgen voor zijn grote hobby: het redden van de planeet. Iets dat niet meer van deze tijd lijkt te zijn, terwijl het harder nodig is dan ooit, meent de BSO-topman. Een van de vele gezelschappen waarbij hij aanzit is de zogeheten 'club van Schiermonnikoog', een gezelschap van heren en een enkele dame die met enige regelmaat filosoferen over de problemen van deze tijd. Onlangs verscheen van deze club 'De Duinrede', een document op kringlooppapier met een verhandeling over de vastgelopen maatschappelijke en politieke verhoudingen. En over de roofbouw die op mens en milieu plaatsvindt.

Door vele critici werd de rede naar de mestvaalt verwezen. Met de kritiek dat de club in de analyse is blijven steken is hij het roerend eens. Dat was ook de bedoeling. Eerst een analyse en daarvoor een breder draagvlak creëren en daarna pas gaan peinzen over mogelijke oplossingen.

Afgekookt

Maar ook de analyse kon niet iedereen bekoren. "Een ratjetoe van onbekookte en afgekookte denkbeelden", schreef de gezaghebbende commentator Hofland van NRC Handelsblad. Bovendien; zo slecht gaat het toch niet in het Westen. Het zijn immers niet de westerse landen die een voor een 'onderuit gaan'. En columnist M.L. Snijders van deze krant schreef dat het document niet deugde omdat er geen passage over de 'exploderende etnische agressie in Europa' in was opgenomen. Wintzen en de zijnen moesten hun zweverige denkbeelden maar reserveren voor tijdens hun vakantie.

Wintzen is van zijn critici weinig onder de indruk. "Het westers systeem loopt naar alle kanten vast en heeft zichzelf overleefd. Ons wordt luxe-denken en salon-socialisme verweten. Oké, we redeneren ook vanuit een schijnbaar luxe positie maar we proberen tenminste wat te doen. En critici die vinden dat het allemaal wel meevalt, kijken niet goed om zich heen. Het is bij voorbeeld ongelooflijk hoeveel mensen buiten de westerse maatschappij worden geplaatst, die niet meer mee mogen doen. Alleen al die miljoen mensen bij ons in de WAO. En dat komt omdat we er volledig op zijn Ingericht om met zo weinig mogelijk mensen zoveel mogelijk te doen."

"Om over de roofbouw op het milieu maar niet te spreken", zegt hij, onderwijl een stapel grafiekjes op tafel uitspreidend, over het toenemend verbruik van grondstoffen, de uitstoot van allerlei gif, de afname van het regenwoud, de toename van de wereldbevolking, enzovoort. De lijn op, al deze grafiekjes begint linksonder bij het jaar nul of nog eerder. Door de eeuwen heen loopt die lijn vrijwel horizontaal, maar in de afgelopen vijftig jaar schieten ze plots als raketten omhoog om als het zo doorgaat rechtsboven geheel uit beeld te verdwijnen. Iedereen kan begrijpen dat het zo niet ver kan. En als je luistert naar al het gekanker en gezeik om je heen, dan krijg je niet meteen het Idee dat we echt gelukkig zijn met al onze materiële welvaart."

Simpel

Dat in de Duinrede geen oplossingen worden aangedragen wil nog niet zeggen dat Wintzen daar geen ideeën over heeft. Sterker, hij denkt de oplossing voor de westerse samenleving die aan vlijt ten onder dreigt te gaan ook in huis te hebben. "Gewoon de spelregels van het kapitalisme iets aanpassen en ons zieke systeem herstelt zich als het ware vanzelf weer."

Volgens Wintzen moet de alle op arbeid drukkende belastingen en de huidige BTW, de belasting op de toegevoegde waarde, in alle 24 Oeso-landen geleidelijk worden vervangen door de bow: de belasting op de onttrokken waarde. Het huidige belastingstelsel drijft personeelskosten huizenhoog op waardoor een heleboel nuttig werk vanwege de onbetaalbaarheid nu niet wordt gedaan. De roofbouw op mensen wordt door de fiscus bevordert, terwijl de roofbouw op Moeder Aarde amper wordt belast.

BSO heeft aan het jaarverslag als eerste bedrijf ter wereld al twee jaar achter elkaar een milleujaarrekening toegevoegd. Uit die becijferingen blijkt dat het bedrijf In '91 bij voorbeeld 3,4 miljoen gulden winst heeft gemaakt op kosten van het nageslacht terwijl de huidige milleulieffingen het bedrijf slechts een fractie van die miljoenen kosten. Als die 'roofbouwwinst' extra belast zou worden, dan zou het bedrijf zich vanzelf meer gaan Inspannen het milieu minder te schaden, is de redenering van Wintzen.

"Het gebruik van grondstoffen wordt duurder en arbeid wordt goedkoper. Dat betekent een gigantische omwenteling. Mensen zullen hun geld anders gaan besteden. Minder in weggooispullen of autorijden want dat wordt stukken duurder. Terwijl producten met een lange levensduur juist goedkoper worden. Repareren en recyclen wordt ook aantrekkelijk. En allerlei dienstverlenende beroepen die nu onbetaalbaar zijn, worden dan weer aantrekkelijk. Bow zal de westerse mens wellicht gelukkiger maken."

Oeso

Wil Wintzen via de Club van Schiermonnikoog de bewustwording op gang brengen, via andere minstens zo deftige gezelschappen strijdt hij voor de invoering van de bow in de 24 aangesloten rijke landen van de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO). Hij noemt de World Business Academy in de Verenigde Staten en The Prince of Wales Business Leaders Form in Groot-Brittannie: "Twee organisaties met topmensen uit het bedrijfsleven die ook een grote maatschappelijke verantwoordelijkheid voelen. Kijk, als ik in mijn eentje aanklop bij de Oeso in Parijs dan denken ze 'daar heb je Gekke Henkie'."

Wintzen is er van overtuigd dat het kapitalisme in zijn huidige vorm gedoemd is ten onder te gaan. Politici maken de problemen alleen maar erger en zijn In zijn ogen dus tamelijk irrelevant. Door het eeuwige gedraai rond de hete brei is de politiek volstrekt machteloos geworden. De echte macht zit in het bedrijfsleven. "Op allerlei fronten ben ik een netwerk aan het uitbouwen. In de top van de echte heel grote bedrijven zoals Volkswagen en Coca-Cola is men er allang van overtuigd dat die milieukosten zichtbaar moeten worden gemaakt en dat daar op moet worden afgerekend. Ze bedenken alleen nog te ingewikkelde oplossingen. Natuurlijk zitten er aan de invoering van bow ook nog wel wat haken en ogen maar hoe ik er ook aan morrel, het blijkt steeds te kloppen. Het idee is supersimpel, dus het moet wel een goed idee zijn," aldus Wintzen.

Invoering van bow kan volgens Wintzen vrij eenvoudig via de Wet op de Jaarrekening, een wet waarin normen zijn vastgelegd over hoe bedrijven moeten boekhouden. Daarin moeten ook normen over een milieuboekhouding. "Dan kunnen financiële journalisten meteen al die 'groene claims' van bedrijven doorprikken. Of bedrijven echt 'schoon' zijn, is dan zo in het jaarverslag na te slaan," aldus Wintzen.

Heilige koe

Dat tussen droom en daad vele praktische bezwaren staan merkt Wintzen ook in eigen huis. Oorspronkelijk lag het in de bedoeling dat managers van de verschillende filialen mede zouden worden afgerekend op hun 'milleuprestaties', een soort interne bow. Maar dat loopt nog voor geen meter. Nu wordt er op dit vlak nog maar een beetje gefröbeld met bonussen.

Het probleem bij BSO is namelijk dat tweederde van de nülieuschade wordt veroorzaakt door de lease-auto's die het personeel in gebruik heeft. "En dan blijkt dat ook hier in huis die auto een heilige koe is. 'Alles is best Eckart, maar van de auto moet je afblijven', hoor ik dan. Ik had eigenlijk gerekend dat mensen vanzelf hun gedrag zouden gaan veranderen, nadat we de milieuschade zichtbaar hadden gemaakt. Maar zo werkt het jammer genoeg niet en ik wil en kan het niet afdwingen. Zo zijn we hier niet georganiseerd".

Echter ook in deze heeft Wintzen goede hoop op de tijdgeest. Ik bespeur dat er net zoiets gaande Is als met roken. Vroeger was je een watje als je niet rookte nu word je als een beetje zielig beschouwd als je het wel doet. Snoeven met stoere verhalen over dikke auto's is langzaamaan ook ongepast. Het zou mij niet verbazen als het bon ton wordt om niet of in een klein autootje te rijden," meent Wintzen. Dat ie zichzelf dan niet meer kan onderscheiden met zijn Cliootje is geen probleem. "Tegen die tijd kom ik op de fiets of desnoods te paard. Al was het maar om de publiciteit die je daarmee trekt," zegt hij met een gulle lach.

"Als ik in mijn eentje aanklop bij de Oeso in Parijs dan denken ze 'daar heb je Gekke Henkie'...