WAAR IS ONS GELD GEBLEVEN?
De persvoorlichter van het ministerie van Economische Zaken kan niet helpen.'"Ik zou per project moeten nagaan wat er is ingestopt en wat het heeft opgeleverd; zegt Maryse Ducheine."Dat is ondoenlijk voor mij. De Rekenkamer werkt aan dat soort onderwerpen met tien man een paar maanden." Helaas heeft de Rekenkamer dat tot nu toe niet gedaan. Het is dus onbekend wat er precies is gebeurd met de 2,5 miljard gulden die de overheid Prinsjesdag 2000 beloofde uit te delen aan de ICT-sector. Het geld was bedoeld om Europa en Nederland met ICT op te stuwen in de vaart der volkeren. Met vier miljard per jaar is de overheid al de sector die, na het bank- en verzekeringswezen, het meeste investeert in ICT.
Vragen naar de resultaten stuiten bij ministeries en uitvoerders op onbegrip. "Als je rendement zoekt in de zin van hoeveel geld het heeft opgeleverd, gaat die vlieger niet altijd op', zegt Maryse Ducheine. "De oprichting van bijvoorbeeld het ICT Forum is niet in cijfers uit te drukken. Ik kan wel aangeven wat het Forum nu doet. "Wie dat niet wil weten komt ondankbaar over, want kijk toch eens wie alle maal blij worden gemaakt met belastinggeld. Hoe kan geld uitdelen verkeerd zijn? Een project kan nog zo hard mislukken, het heet altijd waardevol als "experiment", "leerervaring" of "voorbeeldfunctie". Laat duizend bloemen bloeien.
ICT leent zich uitstekend voor vrijheid-blijheid op kosten van de belastingbetaler. Riek van der Ploeg start denktank Infodrome in 1999 om de maatschappelijke gevolgen van de informatierevolutie "te beschrijven, te analyseren en op de politieke agenda te zetten". Vrienden en bekenden van de staatssecretaris uit kringen rond de politiek-sociale faculteit van de Universiteit van Amsterdam, merendeels twintigers zonder aantoonbare expertise, bevolken het Programmabureau van de denktank. Voor 3,7 miljoen euro produceren ze van 1999 tot september 2002 een aantal bijeenkomsten van "deskundigen, beleidsmakers en politici" en een stapel publicaties die uitblinken in oppervlakkigheld.
"Verkenningswerk"
"Wij vinden dat een hoop dingen in die informatiesamenleving geen financiële kwestie zijn," zegt Rick van der Ploeg. "Er moest heel veel verkenningswerk worden verricht. Via die informatiesamenleving gaan nieuwe krachten ontstaan die een factor van betekenis vormen in de politieke omgang met elkaar."Heeft Infodrome dan helderheid in die materie gebracht? Volgens Rick van der Ploeg is dat nooit de bedoeling geweest. "Het ging er alleen om ze op de agenda te zetten," zegt hij. De ex-staatssecretaris raakt geïrriteerd. "Ik heb met jouw vragen niet zoveel op.' "`Voor mij hoeft het niet tot concrete resultaten te komen zegt Van der Ploeg. "Ik ben hoogleraar. Het was de bedoeling dat het vrijblijvend was, net als het Sociaal Cultureel Planbureau. Die maken ook rapporten waarvan acht van de tien niet worden gelezen. Zeker in de huidige tijd is het belangrijk dat we wat meer reflecteren en nadenken. Dat is toch wel het verlies van het laatste jaar geweest; datje zomaar wat kunt roepen."
Lobby`s
Als er geld over de balk is gesmeten, dan hebben zijn VVD-collega's dat gedaan. "Er werd vrij snel achter allerlei lobby's aangelopen," vindt Rick van der Ploeg. "Ons ging het veel meer om de maatschappelijke, sociale en politieke gevolgen. De fixatie van het beleid was te veel op de drager in plaats van op de content. Wij waren wat dat betreft een beetje een lobby tegen Economische Zaken en Verkeer en Waterstaat, die als er geld was te verdelen, dat stopte in netwerken en computers omdat daar nu eenmaal de lobby was."
Maar Infodrome was ook gewoon een lobby die zijn eigen belangen nastreefde. lnfodrome bracht het webbureau United Knowledge voort, waarin een aantal voormalige leden van PvdA-jongerenclub Niet Nix actief zijn - Edith Mastenbroek, Jorrit de Jong, Edwin Schravesande. United Knowledge is verantwoordelijk voor onder andere Politiek-digitaal.nl, Democratie.nl en het zelf benoemde Kabinet Online.
Op de website hebben ze het spottend over "het not-quite-so-old boys & girls network van United Knowledge" en dat is precies wat het is. Het commissiecircuit waarin ambtenaren, belangengroepen en enkele goed ingevoerde bedrijven de subsidies verdelen plant zich voort.
Ouwe jongens...
Ton Risseeuw is een exponent van het 'old boys network'; voormalig Getronics-topman, voorzitter van de ICT Task Force en in april 2001 winnaar van de ICT Personality van het jaar-bokaal uit handen van branchevereniging FENIT die hij zelf heeft helpen oprichten. Een andere beroepsnetwerker is Trude Maas, PvdA-Eerste Kamerlid, projectleider bij de commissie-Risseeuw en voorzitter van de commissie Leven Lang Leren. Maas is commissaris bij Acadoo, een BV waarin de activiteiten van de commissie-Risseeuw worden voortgezet. Acadoo krijgt van Economische Zaken tien miljoen gulden mee en wordt later overgenomen door Twinning bedrijf Siennax.
Maas is ook commissaris bij Tryllian, ABN Amro en Philips. Die laatste twee bedrijven zitten vaak in commissies, net als KPN, Ericsson en Atos Origin. Internet over glasvezel is een favoriet lobbythema. Voormalig Origin-topman Eckart Wintzen drukt in 1999 zijn stempel op een rapport van de Raad voor Verkeer en Waterstaat dat de directe aanleiding is voor Kenniswijk. Trude Maas heeft overigens nog onder Wintzen voor Origin gewerkt. Er is sprake van "een zeker marktfalen". De overheid zal de markt wel even laten zien hoe het moet. Kenniswijk moet een proeftuin voor breedbanddiensten worden die enkele jaren op de markt voorloopt.
Belangenverstrengeling
Intussen gaat de lobby gewoon door. In mei 2002 doet een Expertgroep Breedband voorstellen voor een nieuw Breedband Kenniscentrum en 'vraagstimuleringsregelingen' waar twee miljard euro tot 2007 naartoe zou moeten. Het demissionaire kabinet reageert december 2002 opvallend positief en noemt Kenniswijk Eindhoven "een voorbeeld van een vruchtbare samenwerking tussen overheid en bedrijfsleven" dat "de komende jaren" verder zal worden ontwikkeld. Ziet het kabinet dan niet dat Kenniswijk is mislukt? Een mogelijke verklaring is dat Henk Koning en Herman Grol, de Kenniswijkman van Verkeer en Waterstaat, allebei lid van de Expertgroep zijn. Het 'kabinetsstandpunt' lijkt een een-tweetje van ambtenarij en breedbandlobby. Het bezwaar tegen initiatieven zoals Kenniswijk is dat ze niks doen om de markt to stimuleren of open te breken, zoals ze bij de start beloven. De markt haalt ze meestal in, waarna ze alleen maar in de weg zitten. Dat geldt ook voor Twinning. In 1999 klagen particuliere investeerders al dat Twinning hen voor de voeten loopt, Booz Allen & Hamilton concludeert een jaar later dat de markt zich snel heeft ontwikkeld, dat er steeds meer incubators zijn en dat Twinning weinig toevoegt. KPMG stelt in zijn operationele audit vast dat het aantal deelnemingen tegenvalt en dat starters sneller door hun eerste rondes heen gaan dan de bedoeling was. Verkopen is het advies.
Minister Jorritsma neemt het advies over. Ze wil voor eind 2001 van Twinning af. Dat lukt niet, want intussen vallen 32 van de zestig deelnemingen om. In 2000 boekt het ministerie twintig miljoen gulden af op de Twinningportfolio. In 2001 nog eens 43 miljoen gulden. Twinning blijft in handen van de overheid, maar moet het tot eind 2003 met 25 miljoen gulden doen.
Twinningbedrijf MarviQ kan deels meeliften op de honderd miljoen die Els Borst in lCT voor de zorgsector steekt. MarviQ ontwikkelt met een zorginstelling in Roosendaal het elektronisch zorgdossier-product CareView. Twinning heeft twee miljoen euro in MarviQ gestoken. Care View krijgt ook een miljoen gulden subsidie van Verkeer en Waterstaat en enkele tonnen om het product onder te brengen bij opleidingscentra. CareView wordt gratis aan de zorg ter beschikking gesteld, tot woede van commerciële concurrenten. MarviQ gaat in mei 2002 failliet. IP Powerhouse neemt de boedel over. Alleen de zorginstelling in Roosendaal blijft CareView gebruiken. In de zorgsector zijn meer voorbeelden van gesubsidieerde projecten met ideële landelijke pretenties waar alleen de initiatiefnemers beter van worden.
Belangenstrijd
Een van de meest ambitieuze projecten om de ICT in de zorg te verbeteren is de Zorgpasproef in Amersfoort. Het moet de eerste stap in de uitrol van een nationaal zorgnetwerk zijn. In mei 1999 zetten koepels van zorgconsumenten, zorgaanbieders en zorgverzekeraars hun handtekeningen onder de plannen. Daarna breekt een belangenstrijd los waardoor de Zorgpas een zeer beperkte functionaliteit krijgt. De proef die 1 mei 2002 afloopt is een fiasco. De kosten zijn opgelopen tot vijftien miljoen euro, twee keer zoveel als gepland. ICT-leverancier Getronics gebruikt zijn rol in de Zorgpasproef om zijn divisie Getronics Care Services te lanceren.
Het Centraal Planbureau plaatst in juli 2001 voorzichtige kanttekeningen bij de WBSO, De Wet Bevordering Speur- en Ontwikkelingswerk (WBSO) is de grootste fiscale stimuleringsregeling, met een budget van 337 miljoen euro in 2001, waarvan een kleine tien procent naar softwareontwikkeling gaat. De regeling zou volgens het Planbureau initiatieven subsidiëren die ook zonder subsidie wel waren genomen en daardoor alleen maar leiden tot hogere lonen voor onderzoekers. Een Interdepartementaal Beleidsonderzoek (IBO) neemt een paar maanden later het hele technologiebeleid onder de loep. Het IBO-rapport klaagt over versnippering en onheldere doelstellingen van de stimuleringsprogramma's.
Verantwoording
Het ministerie van Financiën wil voortaan van ministeries heldere jaarverslagen hebben, volgens de regels van de operatie VBTB (Van Beleidsbegroting tot Beleidsverantwoording). Over 2001 heeft het ministerie van Economische Zaken voor het eerst zo'n jaarverslag opgesteld. De Algemene Rekenkamer prijst de poging, maar merkt dat een expliciete"koppeling van de ingezette middelen met de bereikte doelen of prestaties" van het ICT-beleid ontbreekt. Infodrome-onderzoeker Mei Li Vos schrijft dat"de VBTB meer kwalitatief dan kwantitatief van aard" moet worden. Te veel financiële verantwoording zou maar slecht zijn voor ICT-beleid. "Omdat de informatiesamenleving nog in ontwikkeling is," stelt het slot rapport van Infodrome, "is experimenteren met beleid en sturing noodzakelijk."
Rick van der Ploeg vond zijn eigen Infodrome geen geldverspilling. De overheid moet ruimte hebben om te experimenteren. "Ik zou er wel voor pleiten dat geëvalueerd wordt wat met al die ICT-projecten is gebeurd,"zegt hij, "bijvoorbeeld vanuit de Algemene Rekenkamer. Het moet gewoon geëvalueerd voordat er weer geld tegenaan wordt gegooid." Ook Twinning-directeur Ed de Regt zou daar wel voor zijn. "Het is nooit slecht je beleid even tegen het licht te houden," zegt hij. "Heb ik daar goed aan gedaan?" Het verzoek de vraag zelf te beantwoorden lacht hij weg.